İznik'te bina yıkımı: sit alanında kurul izni ve kontrollü söküm

İznik'te bir binayı yıkmadan önce sorulacak ilk soru makine değil, statüdür: parsel sit alanında mı, yapı tescilli mi, yakınında tescilli bir eser var mı? Bu sorulardan birinin cevabı "evet" ise süreç Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'ndan geçer ve ruhsat takvimi kurul kararına göre kurulur. Keşfe bu kontrolle başlarız.

İznik'te hangi parseller Koruma Bölge Kurulu'na takılır?

İznik, MÖ 316'da kurulmuş; 325 ve 787'deki konsillere ev sahipliği yapmış, 1080'de Selçuklu başkenti olmuş ve 1331'de Osmanlı topraklarına katılmış bir kenttir. "İznik (Bursa)" 2014'ten beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alır. BEBKA'nın ilçe raporu somut miras olarak Roma Tiyatrosu'nu, Nekropol'ü, Sualtı Bazilikası'nı, Yeşil Camii'yi ve Ayasofya Camii'yi sayar.

Bu yoğunluk, surlarla çevrili tarihi kentte sıradan görünen bir konut parselinin bile arkeolojik ya da kentsel sit sınırları içinde kalabileceği anlamına gelir. Sit statüsü de durağan değildir: basına yansıyan bilgiye göre Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu 22 Ekim 2025 tarihli, 14747 sayılı kararla Selçuk Mahallesi'ndeki bir taşınmazı 1. ve 3. derece arkeolojik sit olarak tescil etti. Yani birkaç yıl önce alınmış bir imar durumu bugünkü statüyü göstermeyebilir.

Pratikte parselin güncel durumu iki yerden okunur: İznik Belediyesinden alınan imar durumu ve Koruma Bölge Kurulu kayıtları. Sit derecesi ve sınırları parsel bazında teyit edilmeden yıkım planı hazırlamaya başlamayız.

Tescilli yapı ile tescilliye komşu yapı arasındaki fark nedir?

Bu ayrım İznik'teki işlerin çoğunu belirler.

• Tescilli yapının kendisi: Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 2'ye göre 2863 sayılı Kanun kapsamındaki tescilli yapılar yönetmeliğin kapsamı dışındadır. Böyle bir yapıya yıkım dahil her müdahale Koruma Bölge Kurulu kararına bağlıdır; olağan yıkım ruhsatı akışı burada işlemez.
• Tescilli yapının etkileşim veya geçiş sahasındaki tescilsiz yapı: Yönetmelik md. 5'e göre kültür veya tabiat varlığının etkileşim ve geçiş sahasında ruhsattan önce Koruma Bölge Kurulu ya da Komisyonundan uygun görüş alınır. Ardından olağan ruhsat süreci işler.
• Sit dışı ve etkileşim sahası dışındaki yapı: Kurul adımı gerekmez; süreç diğer ilçelerdeki gibi yürür.

Kurul görüşünün süresi yönetmelikte tanımlı bir gün sayısına bağlı değildir. Bu yüzden İznik'te takvimi ruhsatın 15 günlük düzenleme süresinden değil, kurul kararının tarihinden geriye doğru kurarız. Ruhsat dosyasının adımlarını yıkım ruhsatı danışmanlığı kapsamında birlikte hazırlayabiliriz.

Temel sökümünde tarihi eser çıkarsa ne olur?

İş durur. Tarihi kentte yıkımın en hassas anı çatı değil, temel ve bodrum sökümüdür; eski dolgu ve temel seviyesinin altına inildiğinde kültür varlığı niteliğinde bir buluntuyla karşılaşma ihtimali artar. 2863 sayılı Kanun gereği böyle bir durumda çalışma durdurulur ve buluntu müzeye ya da mülki amire bildirilir. Bildirimden sonra nasıl devam edileceğine yetkili idare karar verir.

Bu ihtimal yöntem seçimimizi de etkiler. Sur içindeki bitişik ya da dar parsellerde uzun kollu makine yerine kontrollü mekanik yıkım ve kısmen elle söküm tercih ederiz; yönetmelik de bitişik nizamda mümkün olduğunca elle yıkımı esas alır (md. 11). Temel seviyesine yaklaştıkça kazı kademeli ilerler ve sahada buluntu fark edildiğinde makineyi durdurma yetkisi açıkça tanımlanır. Kurul kararında müze gözetimi şartı varsa iş programı ona göre düzenlenir.

İznik Gölü kıyısında yıkım neden ayrı değerlendirilir?

İznik Gölü 298 km² ile Marmara Bölgesi'nin en büyük gölüdür ve 1990'da sit alanı ilan edilmiştir. Kıyı kesimindeki eski bir yapıyı yıkmak teknik olarak basit olabilir; asıl soru yerine ne yapılabileceğidir. Sit statüsündeki kıyıda yeni yapı hakkı sınırlı olabileceği için, yıkım kararından önce imar durumunu almak ve boşalan parselde neye izin verildiğini görmek gerekir. Aksi hâlde malik, yeniden yapamayacağı bir yapıyı yıktırmış olabilir.

Sit dışındaki yeni gelişme alanlarında ise süreç daha olağandır. BEBKA'ya göre ilçede OSB yok; 15 dönüm alanda 43 işyerli bir küçük sanayi sitesi var ve gıda ile çini-seramik gibi metalik olmayan mineral ürünleri imalatı öne çıkıyor. Fırın bulunan atölye yapılarında ısıya dayanıklı astar ve yalıtım malzemeleri asbest envanterinde ayrıca değerlendirilir.

İznik'te fay ve zemin durumu yıkımı etkiler mi?

Yıkımın kendisinden çok yeni yapıyı etkiler. AFAD verisine dayanan İl Afet Risk Azaltma Planı'nı aktaran habere göre İznik-Mekece Fayı Mekece ile İznik Gölü güneybatısı arasında yaklaşık 100 km uzanır; Gemlik Fayı da İznik Gölü ile Gemlik Körfezi arasında yer alır. Bursa Büyükşehir ve JICA'nın 2026'da kamuoyuyla paylaşılan deprem senaryosu bu İznik–Gemlik fay hattı üzerine kuruludur.

Parsel bazında tehlike için AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası (yeni sekmede açılır) sorgulanmalıdır. Göl havzasındaki bir parselde yeni yapıdan önce zemin etüdü planlanıyorsa, Detay Zemin (yeni sekmede açılır) ile etüt takvimini yıkım bitişine bağlamak zaman kazandırır.

İznik'te ruhsat ve hafriyat süreci nasıl yürür?

Yıkım ruhsatı İznik Belediyesi İmar ve Şehircilik Müdürlüğü'nden alınır. Müdürlüğün çalışma yönetmeliğine göre ruhsatı Yapı Denetim ve Ruhsat Şefliği düzenliyor; Kalem Şefliği ise muhtardan alınan “boş” yazısı ve tapu ile başvurusu alınan yıkım ruhsatlarını Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT) üzerinden yazıp onaylıyor. Belediyenin yayımladığı ayrı bir evrak listesi ya da süre standardı bulunmadığı için tam liste imar biriminden teyit edilmeli. Kurul görüşü gereken parselde bu görüş dosyanın parçasıdır.

Atık tarafında 2 tondan fazla yıkıntı için Atık Taşıma ve Kabul Belgesi alınır ve Bursa'da süreç Hafriyat Yönetim Bilgi Sistemi (HYBS) üzerinden yürür. İlçenin avantajı, BURKENT listesinde ilçe sınırları içindeki Çamdibi sahasının Eylül 2026 itibarıyla açık görünmesidir; bu, moloz nakliyesinin il merkezine taşınmadan çözülebilmesi demektir. Saha durumu değişebildiği için iş öncesinde BURKENT'ten teyit alınmalıdır. Göl havzasının batı yakasındaki süreç için Orhangazi sayfamıza, idarenin yıkım yetkileri için İmar Kanunu'nun yıkım hükümlerine bakabilirsiniz.