Asbest sökümü neden yıkımdan önce yapılır? Mevzuattaki sıra, belgeler ve takvime etkisi

Asbest sökümü yıkımdan önce yapılır, çünkü Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik asbest ve benzeri tehlikeli kimyasal içeren imalatlar sökülüp uzaklaştırılmadan ana yıkıma geçilmesine izin vermez. Yerinde, bütün hâlde duran asbestli bir malzeme kontrollü biçimde sökülebilir. Aynı malzeme makinenin altında kırılırsa lif serbest kalabilir ve binlerce ton molozla karışır.

Bu yazıda kuralın dayanağını, lif meselesini bilimsel kaynağıyla, sökümün hangi belgelerle yürüdüğünü ve bütün bunların yıkım takvimine nasıl yansıdığını anlatıyoruz. Bir not baştan: firmamız asbest sökümünü kendisi yapmaz. Yetkili ekiplerin işini yıkım programına bağlar, yani koordinasyon yapar.

Mevzuat asbest sökümünün sırasını nasıl belirliyor?

Sıra iki yönetmelikte, birbirini tamamlayan hükümlerle kurulmuştur. Kısa özet: önce envanter, sonra söküm, en son ana yıkım.

Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 25 Ocak 2013 tarihli, 28539 sayılı Resmî Gazetede yayımlandı. İnternette hâlâ 2003 tarihli eski asbest yönetmeliğine atıf yapan metinler dolaşıyor. O yönetmelik 2013'te yürürlükten kaldırıldı. Güncel kuralların özeti asbest yönetmeliği sayfamızda yer alıyor.

Asbest lifleri neden bu kadar ciddiye alınıyor?

Çünkü uluslararası bilimsel sınıflandırma nettir. Dünya Sağlık Örgütüne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), asbestin bütün türlerini insanlar için kanserojen maddeler grubunda (Grup 1) sınıflandırır. Risk, malzemenin kendisinden çok havaya karışan liflerin solunmasıyla ilgilidir.

Burada önemli bir ayrım var. Bütün hâlde, bozulmamış bir levha ile kırılmış, ezilmiş, tozlaşmış bir levha aynı şey değildir. Lif salımını artıran şey mekanik müdahaledir: kırmak, delmek, kesmek, ezmek. Ana yıkımın makineleri tam olarak bunu yapar. Hidrolik kırıcı ve pulverizatör betonu parçalarken üzerindeki ya da içindeki her şeyi de parçalar.

Mevzuat bu yüzden çalışanlar için ölçülebilir bir sınır koyar. Asbest Yönetmeliği md. 11'e göre sınır değer 0,1 lif/cm³'tür (8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama). Söküm süresince ve sonrasında yapılan ölçümler bu değere göre değerlendirilir.

Makineyle yıkımda asbestli malzeme nasıl bir sorun yaratır?

Üç ayrı sorun yaratır ve üçü de geri alınamaz.

Birincisi lif salımıdır. Açık sahada, rüzgârda, toz bastırma altında bile kırılan bir levhanın liflerini tutmak, kapalı ve kontrollü bir söküm alanındaki kadar mümkün değildir. Kontrollü söküm, malzemeyi mümkün olduğunca bütün hâlde indirmeye dayanır.

İkincisi atığın niteliğinin değişmesidir. Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği md. 16'ya göre konteynere tehlikeli atık atılırsa o konteynerdeki atığın tamamı tehlikeli atık sayılır. Birkaç levha, tonlarca temiz betonu tehlikeli atığa çevirebilir. Bu, bertaraf yolunu ve maliyeti baştan değiştirir.

Üçüncüsü ayrıştırmanın imkânsızlaşmasıdır. Moloz yığınının içine dağılmış asbestli parçaları tek tek bulup ayırmak pratikte mümkün değildir. Seçici yıkımın ve geri kazanımın bütün mantığı çöker. Atık zincirinin genel akışını yıkım atıkları rehberimizde halka halka anlattık.

Yıkım öncesi asbest süreci hangi adımlarla ilerler?

Aşağıdaki sıra hem Yıkım Yönetmeliğini hem Asbest Yönetmeliğini karşılar. Her adımı yapan kişi farklıdır.

1. 01

   İnceleme ve envanter

   Yapıdaki şüpheli malzemelerden yetkili laboratuvar numune alır ve analiz eder. Sonuç asbestin türünü, miktarını ve yerini gösterir. Asbest çıkmasa da rapor dosyada kalır.

2. 02

   İş planı

   Asbest varsa sökümü yapacak işveren iş planını hazırlar. Planın içinde asbestin yıkıma başlanmadan önce uzaklaştırılması yer alır.

3. 03

   İl müdürlüğüne bildirim

   İş planı Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirilir. Bildirimde asbest türü ve miktarı, yapılacak işler, çalışan sayısı, başlama tarihi ve süre, uzman ve çalışan belgeleri yer alır.

4. 04

   Söküm

   Asbest söküm uzmanı nezaretinde, asbest söküm çalışanlarınca, TS 13895'e uygun yapılır. Bu sırada yıkım ekibi o alanda çalışmaz.

5. 05

   Paketleme ve bertaraf

   Asbestli atık ayrı paketlenir ve yalnızca bu atığı kabul etmeye yetkili tesise gider. Bertaraf belgesi alınır.

6. 06

   Son ölçüm

   İş bitince akredite ve yetkili laboratuvardan "maruziyet riski kalmadı" belgesi ve ölçüm raporu alınır ve il müdürlüğüne teslim edilir.

7. 07

   Seçici yıkım ve ana yıkım

   Diğer malzemeler ayrılır, ardından taşıyıcı sistem yukarıdan aşağıya yıkılır.

Envanter kavramının kısa tanımı için asbest envanteri sözlük maddesine bakabilirsiniz. Yıkım öncesi asbest envanteri, numune ve analiz ile söküm sürecini yürüten kurumlardan biri Asbest Raporu Bursa (yeni sekmede açılır)'dır. Envanter sonucu geldiğinde yıkım programını buna göre kuruyoruz.

İl müdürlüğüne bildirim kaç gün önce yapılır?

Asbest Yönetmeliğinde bildirimin kaç gün önce yapılacağına dair bir süre yoktur. Md. 9 yalnızca "işe başlamadan önce" der. İnternette "şu kadar gün önce bildirim" diye yazılmış rehberlere rastlayabilirsiniz. Bu sürelerin yönetmelikte bir karşılığı yoktur.

Pratikte bildirim adımını takvimde sabit bir güne değil, söküm ekibinin hazırlığına bağlamak gerekir. İş planının hazırlanması, uzman ve çalışan belgelerinin bildirime eklenmesi ve söküm alanının hazırlanması birlikte ilerler. Güncel uygulama ve istenen ek belgeler için Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğünden teyit alınması doğru olur.

"Maruziyet riski kalmadı" belgesi neden önemli?

Bu belge, sökümün gerçekten bittiğini gösteren tek resmî kanıttır. Asbest Yönetmeliği md. 9'a göre söküm tamamlandıktan sonra akredite ve yetkili bir laboratuvardan "maruziyet riski kalmadı" belgesi ve ölçüm raporu alınır ve il müdürlüğüne teslim edilir.

Yıkım firması açısından belge bir eşik işlevi görür. Belge ve bertaraf belgesi dosyaya girmeden, söküm yapılan alanda ana yıkım makinesi çalıştırmayız. Mal sahibi açısından ise bu belge, yapıda asbestin yetkili kişilerce ve kurallara uygun kaldırıldığını gösteren kayıttır. Teslim dosyasında mutlaka bulunmalıdır.

Osmangazi'de yıkım ruhsatı için hangi asbest belgeleri isteniyor?

Osmangazi Belediyesi Kentsel Tasarım Müdürlüğünün yıkım ruhsatı evrak listesi (FKTM007 Rev.02, 19 Kasım 2024) bu konuda açıktır. Listede yetkilendirilmiş laboratuvardan alınmış, ıslak imzalı asbest ölçüm raporu isteniyor. Asbest tespit edilirse bertaraf raporu da dosyaya ekleniyor.

Bunun takvim açısından sonucu önemlidir. Asbest çıkan bir binada bertaraf raporu ruhsat dosyasının parçası olduğu için, sökümün ve bertarafın ruhsat başvurusundan önce planlanması gerekir. İlçedeki başvuru ayrıntılarını Osmangazi bina yıkımı sayfamızda topladık.

Diğer ilçelerde istenen belgenin biçimi değişebilir. Nilüfer Belediyesi, belediyenin açıklamasına göre 2017'den bu yana kentsel dönüşümde yıkım ruhsatı öncesinde asbest envanter raporu istiyor. Başka ilçeler için ilgili belediyenin imar veya kentsel tasarım birimiyle teyit edilmelidir.

Asbest sökümü yıkım takvimini nasıl etkiler?

Takvimi uzatır, ama öngörülebilir biçimde. Asıl sorun, asbestin geç fark edilmesidir.

Yıkım ruhsatının başlama süresi ruhsat tarihinden itibaren 1 aydır. İş, başlama süresi dahil 3 ay içinde bitirilmezse ruhsat hükümsüz sayılır. Asbest ancak ruhsattan sonra fark edilirse söküm, bildirim, bertaraf ve son ölçüm bu sınırlı sürenin içine sıkışır. Envanter erken yapıldığında ise bu adımlar ruhsattan önceye alınabilir ve yıkım süresi korunur.

Takvimi etkileyen başlıca değişkenler şunlardır:

• Asbestin miktarı ve yeri: Geniş bir çatı yüzeyi ile birkaç baca borusu aynı süreyi gerektirmez. Bu bilgi ancak envanterle ortaya çıkar.
• Söküm ekibinin hazırlığı: İş planı, belgeler ve söküm alanının kurulması.
• Bertaraf ve son ölçüm: Söküm bittikten sonra bile belgeler gelmeden ana yıkıma geçilmez.
• Ruhsat dosyasına etkisi: Bazı ilçelerde bertaraf raporu başvurunun parçasıdır.

Bu adımların toplam yıkım süresine nasıl eklendiğini bina yıkımı ne kadar sürer yazısında bütün takvimle birlikte ele aldık. Söküm süresi sırasında şantiye kurulumu, paravan ve asbest şüphesi olmayan alanlardaki hazırlık işleri paralel yürüyebilir.

Envanterden önce yıkım ekibi binada ne yapabilir, ne yapamaz?

Keşif, ölçüm ve plan hazırlığı yapılabilir. Şüpheli malzemeye dokunan hiçbir iş yapılmaz.

Keşifte şüpheli malzemeleri not ederiz: oluklu çatı ve cephe levhaları, baca ve yağmur boruları, kazan dairesi ve tesisat yalıtımları, bazı yer karoları ve yapıştırıcılar. Bu bir tespit değildir. Envantere girdi olan ön bilgidir. Kesin cevabı yalnızca laboratuvar analizi verir.

İç sökümde ya da seçici yıkımda beklenmedik bir şüpheli malzemeyle karşılaşırsak çalışmayı o bölümde durdurur ve inceleme sonucunu bekleriz. Seçici yıkımın asbest sökümünden sonra gelen aşamasını seçici yıkım nedir yazısında ayrıntılı anlattık.

Firma olarak bu süreçteki rolümüz ne?

Asbest sökümünü biz yapmıyoruz. Envanteri laboratuvar, sökümü yetkili söküm ekibi, son ölçümü akredite laboratuvar yapar. Bizim işimiz bu halkaların yıkım takviminde doğru yere oturmasını, belgelerin eksiksiz toplanıp ruhsat ve teslim dosyasına girmesini ve söküm bitene kadar yıkım ekibinin o alana girmemesini sağlamaktır.

Koordinasyonun kapsamını, nelerin dahil olup nelerin olmadığını asbest sökümü koordinasyonu hizmet sayfamızda tek tek yazdık.