Büyükorhan'da bina yıkımı: boşalan köyler ve metruk yapılar

Büyükorhan'da yıkım talebinin kaynağı büyük ölçüde nüfus kaybıdır. TÜİK'in 2025 verisine göre ilçenin nüfusu 9.148'dir ve yıllık artış hızı ‰-47,8 ile Bursa'nın en hızlı nüfus kaybeden ilçesidir. Boşalan köy evleri, ahırlar ve samanlıklar bakımsız kaldıkça çatı ve duvar çökmeleri hem komşu yapılar hem de köy yolları için risk oluşturur.

Büyükorhan'da metruk köy evlerini kim yıkar?

İki yol vardır. Malik, yapısını yıkım ruhsatı alarak kendisi yıktırabilir. Ya da idare yapıyı yıkılacak derecede tehlikeli bulursa 3194 sayılı İmar Kanunu md. 39 işler: tebligattan sonra tehlikenin giderilmesi için en fazla 30 gün süre verilir, giderilmezse yıkımı idare yapar ve masraf %20 fazlasıyla malikten tahsil edilir.

Büyükorhan Belediyesinin sitesinde "Metruk Binaların Yıkımı" başlıklı bir sayfa bulunuyor; içeriğine erişemediğimiz için belediyenin bu başlıktaki uygulamasını burada aktarmıyoruz. Tebligat almış ya da almak üzere olan malikin süreyi ve istenen işlemi doğrudan belediyeyle teyit etmesi gerekir. İdarenin yıkım yetkilerini İmar Kanunu'nun yıkım hükümleri sayfasında özetledik.

Tek katlı, müstakil, 6,00 m yüksekliği ve 250 m² inşaat alanını aşmayan köy yapılarında yıkım planı düzenlenmez (Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 7). Ruhsat ve yıkım öncesi asbest envanteri ise ayrı başlıklar olarak kalır.

Arkeolojik alanlara yakın köylerde neye dikkat edilir?

BEBKA'nın ilçe raporu somut miras olarak Derecik Köyü Bazilikası'nı, Düğüncüler Hamamı'nı, Tarihi Cuma Pazarı'nı, Karaağız Köyü Nekropol Alanı'nı, Asar Kalesi'ni ve Fatma Ana Sultan Türbesi'ni sayar; Uludağ Üniversitesi'nin dağ ilçeleri envanteri de Büyükorhan'ı kapsar. Bu alanların yakınındaki köylerde iki kontrol öne çıkar:

• Parselin statüsü: Sit alanı ya da tescilli bir yapının etkileşim sahası söz konusuysa ruhsattan önce Koruma Bölge Kurulu görüşü gerekir (md. 5). Durum belediyeden alınan imar durumuyla teyit edilir.
• Temel ve duvar sökümü: Kazıda ya da duvar örgüsünde kültür varlığı niteliğinde bir parça çıkarsa 2863 sayılı Kanun gereği çalışma durdurulur ve müzeye ya da mülki amire bildirilir.

Bu nedenle bu köylerde duvarları seçici yıkımla, gözle kontrol ederek sökmeyi tercih ederiz.

BEBKA'nın raporu, Derecik Bazilikası'nın MS 2–3. yüzyıla dayandığı belirtilen taban mozaiklerinin iyi korunduğunu, yapının beden duvarlarının ise yıkılmış olduğunu aktarır. Bu, ilçede antik kalıntıların yalnızca ören yerlerinde değil, yerleşimin içinde ve çevresinde de bulunabildiğini gösterir; köy evi yıkımında temel kazısının nerede başlayacağı bu yüzden önceden konuşulur.

46 mahalleli bir ilçede keşif ve erişim nasıl planlanır?

BEBKA'ya göre Büyükorhan'ın 5 merkez ve 41 kırsal mahallesi vardır; ilçe arazisinin %41'i tarım alanı, %59'u orman ve doğal alandır. Rapor, ulaşım güçlüğünü ilçenin zayıf yönleri arasında sayar ve kışların soğuk ve yağışlı geçtiğini belirtir. Yıkım açısından bunun anlamı basittir: yapı ile makine arasındaki asıl mesafe, yolun genişliği ve mevsimdir.

Keşifte şunlara bakılır:

• Köy yolunun makinenin ve kamyonun geçeceği genişlikte olup olmadığı; olmuyorsa küçük makineyle ya da elle söküm.
• Yapının yamaçta mı, dere kenarında mı, orman sınırında mı durduğu.
• Yıkım gününün kış koşullarından etkilenip etkilenmeyeceği. Yağış ve don, dar yolda kamyon seferini durdurabilir; takvime tampon bırakmak gerekir.
• Moloz yığınının nerede bekletileceği. Köy içinde yolu kapatacak yığın bırakılmaz.

Bu bilgiler olmadan verilen bir yıkım takvimi tahmin olur.

Orman ve tarım arazisindeki yapıdan sonra arsa ne olur?

Arazinin büyük kısmı orman ve doğal alan olduğundan, yıkılacak yapının parseli orman sınırına yakın olabilir. Parselin tapudaki niteliği, orman sınırına göre konumu ve imar durumu belediye ile ilgili kadastro ve orman idaresinden teyit edilmelidir. Yıkımdan sonra arsanın cinsinin değişip değişmeyeceği de bu bilgiye bağlıdır; konuyu yıkım sonrası cins değişikliği yazısında anlattık.

Köy evinde doğalgaz ve elektrik aboneliği nasıl kapatılır?

BEBKA raporuna göre ilçeye doğalgaz bağlantı hatları Aralık 2020'de devreye alındı ve altyapı çalışmaları rapor tarihinde sürüyordu. Hangi köy ve mahallede doğalgaz bulunduğunu belediye ya da dağıtım şirketi söyler; bu bilgi olmadan yıkıma başlamak, açık bir hatla çalışmak anlamına gelebilir. Elektrik, su ve varsa doğalgaz abonelikleri yıkımdan önce kapatılmalıdır; adımlar yıkım öncesi abonelik iptali yazısında yer alıyor.

Eski taş ocağı ve maden yapıları nasıl ele alınır?

BEBKA'ya göre ilçede yalnızca bir krom madeni ve bir mermer ocağı bulunur; Karalar köyü çevresindeki mermer yatakları önemlidir. Eski granit madeni ve işleme tesisi ise artık faal değildir. Faaliyeti durmuş tesislerde yıkımdan önce makine ve elektrik tesisatının sökülmesi, çelik elemanların ayrı toplanması ve mülkiyet ile ruhsat yetkisinin netleştirilmesi gerekir.

Moloz nereye gider?

Büyükorhan il merkezine 81 km uzaklıkta, yaklaşık 830 m rakımda ve orman yoğun bir ilçedir. Eylül 2026 BURKENT listesinde ilçe sınırları içinde hafriyat sahası görünmüyor; komşu Mustafakemalpaşa'daki Ocaklı sahası listede açık. 2 tondan fazla yıkıntı için Atık Taşıma ve Kabul Belgesi alınır ve süreç HYBS üzerinden yürür; saha durumu iş öncesinde BURKENT'ten teyit edilir. Taşıma mesafesi uzun olduğu için taş, ahşap ve metali sahada ayırmak taşınacak tonajı azaltır. Sahaların güncel listesi için Bursa hafriyat döküm sahaları yazımıza bakabilirsiniz.

Yıkım ruhsatı Büyükorhan Belediyesinden alınır; belediyenin çevrim içi başvuru sistemi tespit edilemedi, evrak listesi belediyeyle teyit edilmeli. Deprem tehlikesi ilçe geneline göre değil parsele göre değerlendirilir; yeni yapı için AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası (yeni sekmede açılır) sorgulanmalıdır.