Yıkım atıkları yönetimi: asbestten hafriyat sahasına kadar atık zinciri

Yıkım atıkları yönetimi, bir binadan çıkan her malzemenin türüne göre ayrılması, atık koduyla tanımlanması, belgeyle taşınması ve lisanslı tesiste geri kazanılması ya da bertaraf edilmesidir. İnşaat yıkıntı atıkları rastgele bir alana değil, belediyenin izin verdiği sahalara ve lisanslı tesislere gider. Bursa'da bu teslim Hafriyat Yönetim Bilgi Sistemi (HYBS) üzerinden izlenir.

Zincirin ilk halkası makine değil envanterdir. Önce yapıda hangi tehlikeli malzemenin bulunduğu belirlenir. Ardından bunlar ayrı sökülür, seçici yıkımla geri kazanılabilir malzemeler ayrılır ve ancak bundan sonra ana yıkıma geçilir. Bu sıra bir tercih değil, yönetmelik gereğidir. Aşağıda zinciri halka halka anlatıyoruz. Her halkanın ayrıntısı için ilgili destek yazısına link verdik.

Yıkım atıklarını yöneten mevzuat hangisi?

Yıkım atıklarında üç düzenleme birlikte uygulanır. Hiçbiri yeni değildir. Özellikle "yeni inşaat atıkları yönetmeliği çıktı" gibi haberlere karşı dikkatli olun: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının yürürlükteki temel düzenlemesi hâlâ 2004 tarihli yönetmeliktir.

Bunlara asbest için Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 25.01.2013/28539), bertaraf için Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik ve tesis lisansları için Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği eklenir. Hafriyat yönetmeliğinin kendi metni ve Bursa'daki uygulaması inşaat yıkıntı atıkları mevzuat sayfamızda madde madde anlatılıyor.

Atık zinciri hangi sırayla ilerler?

Kısa cevap: tehlikeli atık önce, geri kazanılabilir malzeme sonra, betonarme gövde en son. Yönetmeliklerin bu sırayı nasıl kurduğunu aşağıdaki adımlarda görebilirsiniz.

1. 01

   Asbest envanteri ve tehlikeli madde tespiti

   Yıkımdan önce asbestin türü, miktarı ve yeri belirlenir. Numune analizini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yetkilendirilmiş laboratuvar yapar (Yıkım Yön. md. 16).

2. 02

   Atık yönetim planı

   Yıkım planına EK-3 formatında eklenir. Atık türleri, kodları ve tahmini miktarları bu planda yer alır (md. 6).

3. 03

   Asbest ve tehlikeli atık sökümü

   Asbest, yetkili ekiplerce TS 13895'e göre sökülür. Boya, florasan, cıva ve asit gibi tehlikeli atıklar ayrı toplanır.

4. 04

   Atık Taşıma ve Kabul Belgesi ve konteyner

   2 tondan fazla atıkta belge alınır. Konteyner yerleştirilmeden yıkıma başlanmaz.

5. 05

   Seçici yıkım

   Kapı, pencere, sıhhi tesisat, metal, ahşap, cam, PVC ve yalıtım gibi malzemeler ayrılır (md. 15).

6. 06

   Ana yıkım ve yerinde ayrıştırma

   Betonarme gövde yukarıdan aşağıya indirilir. Beton, tuğla ve donatı birbirinden ayrılır.

7. 07

   Belgeli taşıma ve teslim

   Sarı araçlarla, Bursa'da HYBS üzerinden izinli sahaya ya da lisanslı tesise taşınır. Atık tam teslim edilince sistem Temiz Belgesi üretir.

Tehlikeli yıkım atıkları neden ayrı tutulur?

Tehlikeli atık ayrı tutulur, çünkü yönetmelik buna izin vermez ve karışırsa bütün yük tehlikeli atık sayılır. Hafriyat Yönetmeliği md. 16, konteynere tehlikeli atık atılması hâlinde o konteynerdeki atığın tamamının tehlikeli atık sayılacağını söyler. Bir torba asbestli levha, bir kamyon betonu tehlikeli atığa çevirebilir. Bu durumda hem bertaraf yolu hem de maliyet tamamen değişir.

Hafriyat Yönetmeliği md. 22, yıkımda çıkan tehlikeli atıklara örnek olarak asbest, boya, florasan, cıva ve asitleri sayar. Sahada bunların pratik karşılıkları şunlardır:

• Asbest içeren malzemeler: Oluklu çatı levhaları, bazı boru ve baca elemanları, yalıtım malzemeleri. Kesin tespiti yalnızca laboratuvar analizi yapar. Ayrıntı için asbest sökümünün neden yıkımdan önce yapıldığını anlattığımız yazıya bakın.
• Florasan lambalar ve cıva içeren parçalar: Kırılmadan, ayrı kaplarda toplanır.
• Boya, solvent ve kimyasal artıkları: Özellikle atölye ve fabrika binalarında, bodrum depolarında kalmış kaplar.
• Yağ ve katran bulaşmış malzemeler: Eski kazan dairelerinden çıkan yalıtım, kablo ve bitümlü katmanlar.

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 5 bu konuda kesindir: Asbest ve benzeri tehlikeli kimyasal içeren imalatlar sökülüp uzaklaştırılmadan ve seçici yıkım yapılmadan ana yıkıma geçilemez. Asbest sökümü Asbest Yönetmeliğine göre iş planı ve il müdürlüğüne bildirimle yürür. Firmamız asbest sökümünü kendisi yapmaz. Yetkili ekiplerle takvimi ve belge akışını asbest sökümü koordinasyonu kapsamında yönetir.

Seçici yıkımda hangi malzemeler ayrıştırılır?

Yıkım Yönetmeliği md. 15, ayrılacak malzemeleri tek tek sayar. Hafriyat Yönetmeliği md. 19 da kapı, pencere, dolap, kaplama ve yalıtım gibi geri kazanılabilir malzemelerin yıkımdan önce ayıklanmasını ister. Aşağıdaki tablo bu listeyi sahadaki karşılığıyla birlikte veriyor:

Ayrıştırmanın kalitesi, zincirin sonundaki geri kazanım oranını belirler. Karışık bir yük, geri kazanım tesisinde ya kabul edilmez ya da ayrı işlem gerektirir. Sahada ayrıştırmayı nasıl kurduğumuzu seçici yıkım ve atık ayrıştırma hizmetimizde anlattık. Ayrılan beton ve metalin nasıl ikinci hayata döndüğü ise inşaat yıkıntı atıklarının geri kazanımı yazısının konusu.

Yıkım atıklarının atık kodları nelerdir?

Yıkım atıkları, Atık Yönetimi Yönetmeliği EK-4 atık listesinin 17 grubunda ("İnşaat ve yıkım atıkları, kirlenmiş alanlardan çıkartılan hafriyat dahil") yer alır. Yıldızlı (*) kodlar tehlikeli atıktır. Yıkım Yönetmeliği md. 19, raporlamada bu kodların kullanılmasını ister. md. 7'ye göre atık yönetim planındaki atık türleri, kodları ve miktarları yıkım ruhsatına da işlenir.

Yıkım sahasında en sık karşılaşılan kodlar şunlardır:

Yapıdan sökülen florasan lambalar 17 grubunda değil, belediye atıkları grubunda 20 01 21\* (flüoresan lambalar ve diğer cıva içeren atıklar) koduyla tanımlanır.

Atık yönetim planı (EK-3) kimin işidir, içinde ne olur?

Atık yönetim planı, yıkım planının zorunlu ekidir. Yıkım Yönetmeliği md. 6'ya göre yıkım planını müellif (inşaat mühendisi) hazırlar. Plana eklenen EK-3 formatındaki atık yönetim planını ise çevre görevlisi veya çevre mühendisi hazırlar. md. 5, çevre yönetimi hizmeti yeterlik belgesi bulunan müellifin atık yönetim planını da hazırlayabileceğini söyler.

Planın cevaplaması gereken sorular pratikte şunlardır:

• Yapıdan hangi atık türleri, hangi kodlarla ve yaklaşık hangi miktarda çıkacak?
• Tehlikeli atıklar nerede, nasıl ayrılacak ve kime teslim edilecek?
• Hangi malzeme yeniden kullanılacak, hangisi geri kazanıma gidecek?
• Konteynerler ve geçici depolama alanı sahanın neresinde olacak?
• Taşıma hangi araçlarla yapılacak ve atık hangi tesise ya da sahaya gidecek?

Yıkım planı gerekmeyen küçük yıkımlarda (bodrum hariç en çok 1 katlı, bina yüksekliği 6,00 m'yi ve yapı inşaat alanı 250 m²'yi aşmayan müstakil ve ayrık nizam yapılar) EK-3 planı da düzenlenmez. Ancak Hafriyat Yönetmeliğinin taşıma belgesi ve ayrı toplama kuralları bu yapılarda da geçerlidir.

Atık Taşıma ve Kabul Belgesi ne zaman gerekir?

2 tondan fazla atık çıkacaksa gerekir. Küçük bir müstakil evin yıkımında bile bu sınır kolayca aşılır. Hafriyat Yönetmeliği md. 9, atık üreticisinin faaliyete başlamadan önce Atık Taşıma ve Kabul Belgesi almasını ister. md. 23'e göre büyükşehirlerde belge ilçe belediyesinden alınır. Belge üç bölüm ve dört nüshadan oluşur ve üretici, taşıyıcı ile tesis arasında dolaşır. Denetimde gösterilmesi zorunludur.

Bursa'da bu belgenin karşılığı HYBS başvurusudur. Osmangazi Belediyesinin yıkım ruhsatı evrak listesi (FKTM007 Rev.02, 19.11.2024) de "hafriyat, inşaat ve yıkıntı atıkları taşıma kabul belgesi" için tahsilat makbuzunun aslını istiyor. Yani belge, ruhsat dosyasının parçasıdır ve ruhsattan önce hazır olmalıdır.

Konteyner ve sarı araç kuralı ne diyor?

Konteyner yerleştirilmeden yıkıma başlanamaz (Hafriyat Yön. md. 16). Bu kural, atığın sokağa, kaldırıma veya boş parsele yığılmasını önler. Konteyner sayısı ve yeri, sahanın büyüklüğüne ve ayrıştırma planına göre belirlenir. Ayrıştırmanın işlemesi için mineral atık, metal ve ahşap gibi grupların ayrı konteynerde ya da ayrı yığında tutulması gerekir.

Taşıma aşamasında kurallar şunlardır:

• Taşıyıcı, belediyeden Taşıma İzin Belgesi alır (md. 24).
• Araçlar sarı renklidir ve üzerinde "İnşaat/Yıkıntı Atığı Taşıma Aracı" yazar.
• Yük, taşıma sırasında dökülmeyecek ve toz çıkarmayacak şekilde örtülür.

Sahanın dışında toz, yükleme ve kamyon trafiğinden kaynaklanır. Bunun nasıl sınırlandığını yıkımda toz kontrolü yazısında ayrıca ele aldık.

İnşaat yıkıntı atıkları nereye atılır?

İnşaat ve yıkıntı atıkları yalnızca iki yere gider: belediyenin izin verdiği döküm sahalarına ya da çevre lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine. Yıkım Yönetmeliği md. 14 müteahhide atıkları çevre lisanslı tesislere gönderme ve dere yataklarına döküm yapmama yükümlülüğü verir. Boş arsa, orman kenarı, yol şevi ya da "dolgu isteyen" bir komşu parsel yasal bir teslim noktası değildir.

Bursa'da izinli sahaları Büyükşehir Belediyesinin şirketi BURKENT işletir. Sahaların bir kısmı eski maden ocaklarının rehabilitasyonu için dolgu kabul eder. Bazıları ise zaman zaman askıya alınır ya da yeni başvuruya kapanır. Güncel saha listesini ve durumlarını Bursa hafriyat döküm sahaları yazısında ilçe ilçe topladık. Sahaya gitmeden önce durumun BURKENT'ten ya da Büyükşehir Belediyesinden teyit edilmesi gerekir.

Asbestli atık bu sahalara gitmez. Ayrı paketlenir ve tehlikeli atık olarak lisanslı bertaraf zincirine teslim edilir. Yıkım Yönetmeliği md. 16'ya göre asbest yıkımdan önce sökülür, ayrı toplanır ve bertaraf edilir.

HYBS ve Temiz Belgesi süreci nasıl işler?

Bursa Büyükşehir Belediyesinin Hafriyat Yönetim Bilgi Sistemi 1 Mayıs 2022'den beri kullanılıyor. Belediyenin HYBS sayfasındaki akış özetle şöyledir:

1. 01

   Kayıt ve başvuru

   Atık üreticisi (müteahhit) sisteme kaydolur ve başvurusunu yapar.

2. 02

   Taşıyıcı ve araç seçimi

   Taşıyıcı firma ve araç plakaları başvuruda seçilir.

3. 03

   İlçe kontrolü

   İlçe belediyesi başvuruyu kontrol eder ve kübajı girer.

4. 04

   Tahakkuk

   Tarifeye göre tahakkuk BURKENT A.Ş.'ye gider ve ödeme yapılır.

5. 05

   Final onayı

   İlçe belediyesi onay verir.

6. 06

   QR kodlu döküm

   Taşıyıcı, QR kodla izinli depolama sahasına döküm yapar.

7. 07

   Temiz Belgesi

   Beyan edilen atık tam getirilirse sistem Temiz Belgesi üretir.

Temiz Belgesi, atığın beyan edilen miktarda izinli sahaya ulaştığını gösterir. Yani kamyonun yolda bir boş araziye boşaltılmadığının kanıtıdır. Mal sahibi açısından bu belge, işin kendi adına yasal biçimde kapandığını gösteren belgedir. Sözleşmede yüklenicinin bu belgeyi teslim etmesi ayrıca yazılmalıdır. Sistemin kayıt adresi ve tarifeleri değişebilir. Güncel adres Bursa Büyükşehir Belediyesinin HYBS sayfasından kontrol edilmelidir.

Yıkım atıkları nasıl geri kazanılır?

Geri kazanım, bertarafın önünde gelir. Yıkım Yönetmeliği md. 14 sırayı açıkça koyar: önce yeniden kullanım, sonra geri kazanım. Kapı, doğal taş basamak ya da sağlam bir çelik profil olduğu gibi yeniden kullanılabiliyorsa kırılmaz. Kullanılamayan malzeme türüne göre işlenir:

• Beton ve tuğla: Kırma ve eleme ile agregaya, dolgu malzemesine dönüşür.
• Demir ve çelik: Hurda olarak eritme tesislerine gider.
• Ahşap, cam, PVC: Ayrı toplanırsa kendi geri kazanım zincirine girer.

Bursa'da Büyükşehir Belediyesinin haberlerinde Kestel'e bağlı Burhaniye'de yıkım ve yol molozunu dolgu malzemesine çeviren bir tesis anlatılıyor. Ayrıntılar ve kaynak geri kazanım yazımızda yer alıyor.

Metal hurdanın bir değeri vardır. Bu değer bazen "hurda karşılığı yıkım" teklifleriyle öne çıkar. Hurdanın hangi maliyetleri karşılayıp hangilerini karşılamadığını hurda karşılığı yıkım gerçekten bedava mı sorusuyla ayrıca inceledik.

Hafriyat toprağı yıkıntı atığıyla karıştırılabilir mi?

Hayır. Hafriyat Yönetmeliği md. 5 hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıklarının karıştırılmamasını açıkça ister. Yıkım bittikten sonra temel kazısı ya da saha düzeltmesi yapılacaksa, kazıdan çıkan toprak ayrı bir atık akışıdır. HYBS'de ayrı beyan edilir ve kabul eden saha da farklı olabilir. Temel ve bodrum söküldükten sonra toprağın betondan temizlenmesi bu yüzden önemlidir.

Yıkım sonrası enkazın kaldırılması, sahanın düzeltilmesi ve toprak taşınması hafriyat ve saha temizliği hizmetimizin kapsamındadır. Boşalan parselde yeni yapı için zemin etüdü yapılacaksa saha, kazı ve sondaj ekibinin çalışabileceği temizlikte teslim edilir.

Yıkım atıklarında en sık hangi hatalar yapılır?

Sahada sık gördüğümüz hatalar ve sonuçları şöyle:

Bu hataların ortak noktası, atığın yıkımın son adımı sanılmasıdır. Oysa atık planı ruhsat dosyasına girer. Konteyner, makine sahaya gelmeden önce yerleşir. Ayrıştırma ise yıkımla eş zamanlı yürür.