Seçici yıkım nedir? Hangi malzemeler ayrılır, geri kazanımı ve maliyeti nasıl etkiler?

Seçici yıkım, bir binanın taşıyıcı sistemi yıkılmadan önce içindeki malzemelerin türüne göre ayrı ayrı sökülmesidir. Önce asbest ve diğer tehlikeli atıklar, ardından kapı, pencere, sıhhi tesisat, metal, ahşap, cam, yalıtım ve benzeri malzemeler ayrılır. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, seçici yıkım yapılmadan ana yıkıma geçilmesine izin vermez.

Kısacası seçici yıkım bir tercih ya da "çevreci ek hizmet" değil, yıkımın zorunlu ilk aşamasıdır. Bu yazıda yönetmeliğin hangi malzemeleri saydığını, seçici yıkımın neden ana yıkımdan önce geldiğini ve geri kazanımla maliyete nasıl yansıdığını anlatıyoruz.

Seçici yıkım mevzuatta nasıl düzenleniyor?

Seçici yıkımın iki ayrı yönetmelikte dayanağı var ve ikisi birbirini tamamlıyor.

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik üç yerde konuya değinir:

• md. 5: Asbest ve benzeri tehlikeli kimyasal içeren imalatlar sökülüp uzaklaştırılmadan ve seçici yıkım yapılmadan ana yıkıma geçilemez.
• md. 14: Müteahhit atıkları kaynağında ayırmak, önce yeniden kullanımı, sonra geri kazanımı sağlamak, atıkları çevre lisanslı tesislere göndermek ve dere yataklarına döküm yapmamakla yükümlüdür.
• md. 15: Seçici yıkımda ayrılacak malzemeleri tek tek sayar ve bu atıkların Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliğine göre lisanslı tesise gönderilmesini ister.

Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ise ilkeyi daha genel koyar. Md. 5/e'ye göre atıkların kaynağında ayrılması ve seçici yıkım esastır. Aynı yönetmeliğin md. 19'u, kapı, pencere, dolap, kaplama ve yalıtım gibi geri kazanılabilir malzemelerin ve tehlikeli atıkların yıkımdan önce ayıklanmasını ister.

Seçici yıkımda hangi malzemeler ayrılır?

Md. 15'in saydığı malzemeler aşağıdaki tabloda. Sağdaki sütun, her grubun neden ayrı tutulduğunu kısaca açıklıyor.

Liste, bir binadan çıkabilecek hemen her ikincil malzemeyi kapsar. Geriye kalan, büyük ölçüde beton, donatı ve duvar molozundan oluşan karkastır. Bu karkas da ana yıkımda ayrıca ayrıştırılır: beton ve donatı birbirinden ayrılır; yıkıntı atığı hafriyat toprağıyla karıştırılmaz (Hafriyat Yön. md. 5/d).

Seçici yıkım neden ana yıkımdan önce yapılmak zorunda?

Çünkü ana yıkım başladıktan sonra ayırmak ya imkânsızlaşır ya da çok daha pahalı ve tehlikeli hâle gelir. Üç somut gerekçe var.

Birincisi, asbest. Yıkımdan önce asbest envanteri zorunludur ve numune analizini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş laboratuvar yapar (md. 16). Asbest bulunursa yıkımdan önce, TS 13895'e uygun olarak sökülür. Kırılan eternit ya da ufalanan asbestli yalıtım, lif salarak hem çalışanları hem çevreyi etkiler. Bu sıranın gerekçesini asbest sökümü neden yıkımdan önce yapılır yazısında ayrıntılı anlattık.

İkincisi, karışma kuralı. Hafriyat Yönetmeliği md. 16'ya göre inşaat ve yıkıntı atığı konteynerine tehlikeli atık atılırsa, o konteynerdeki atığın tamamı tehlikeli atık sayılır. Tek bir florasan lamba, boya kutusu ya da asbestli parça, bütün bir yükün sınıfını değiştirebilir.

Üçüncüsü, yıkımın kendisi. Tesisatı, doğramaları ve yalıtımı sökülmüş bir betonarme karkas makineyle daha öngörülebilir yıkılır. Ahşap ve plastik bileşenlerin yanma riski azalır, döşemelerde gizli boşluklar ortaya çıkar, toz bastırma daha etkili çalışır. Seçici yıkımın diğer yöntemler arasındaki yerini bina yıkım yöntemleri yazısında ele almıştık.

Seçici yıkım ile iç söküm (strip-out) aynı şey mi?

Tam olarak değil. İç söküm, binanın iç mekânındaki bölme duvar, asma tavan, kaplama, tesisat ve donanımın taşıyıcı sisteme dokunmadan boşaltılmasıdır. Tadilat, kiracı değişikliği veya güçlendirme öncesinde, yani bina yıkılmayacakken de yapılır.

Seçici yıkım ise yıkımın bir aşamasıdır ve amacı atıkların türüne göre ayrılmasıdır. Pratikte seçici yıkımın büyük kısmı iç söküm tekniğiyle yapılır; ama çatı kaplaması, cephe kaplaması, dış doğramalar ve bahçe elemanları da kapsama girer. Binayı korumak isteyenler için iç söküm (strip-out) ayrı bir hizmettir.

Seçici yıkım adım adım nasıl yapılır?

Sıra yapıya göre değişse de mantık aynıdır: önce tehlikeli olan, sonra değerli olan, sonra hacimli olan.

1. 01

   Envanter

   Asbest envanteri yetkili laboratuvarla çıkarılır; aynı keşifte diğer tehlikeli malzemeler (florasan, boya ve kimyasal kalıntıları, yağ tankları) ve geri kazanılabilir malzemeler not edilir.

2. 02

   Atık yönetim planı

   Yıkım planı gereken binalarda EK-3 formatındaki atık yönetim planı hazırlanır; atık türleri, atık kodları ve tahmini miktarlar yazılır.

3. 03

   Tehlikeli malzemenin sökümü

   Asbest, yetkili ekiplerce ve Asbest Yönetmeliğine göre hazırlanan iş planıyla sökülür; diğer tehlikeli atıklar ayrı kaplarda toplanır.

4. 04

   Yeniden kullanılabilir malzemeler

   Kapı, pencere, doğal taş, armatür ve benzeri parçalar mümkün olduğunca sağlam sökülür.

5. 05

   Tesisat, metal ve plastikler

   Elektrik kabloları, borular, radyatörler, PVC ve metal profiller ayrılır.

6. 06

   Ahşap, alçı, yalıtım ve kaplamalar

   Çatı ahşabı, parke, asma tavan, alçı panel ve yalıtım malzemeleri türüne göre toplanır.

7. 07

   Kontrol ve ana yıkıma geçiş

   Karkasta ayrılması gereken malzeme kalmadığı kontrol edilir; ana yıkım ancak bundan sonra başlar.

Her malzeme grubu için ayrı konteyner ya da ayrı istif alanı gerekir. Dar parsellerde bu, işin en zor kısmıdır. İstifin nerede kurulacağı ve kamyonların hangi sırayla yükleneceği keşifte planlanır.

Seçici yıkım geri kazanımı nasıl etkiler?

Geri kazanımın kalitesi, malzemenin ne kadar temiz ayrıldığına bağlıdır. Karışık bir moloz yığınından beton agregası elde etmek zordur; içindeki alçı, ahşap, plastik ve yalıtım ürünün kullanım alanını daraltır. Ayrı toplanmış beton ise kırılıp elenerek dolgu malzemesine dönüşebilir.

Yönetmelik de bu sırayı ister: md. 14'e göre önce yeniden kullanım, sonra geri kazanım gelir. Yani sağlam bir pencereyi kırıp cam ve profil olarak ayırmak yerine, mümkünse bütün hâlinde yeniden kullanıma yönlendirmek önceliklidir.

Ayrılan malzemenin nereye gideceği de türüne göre değişir:

• Metaller: Hurda olarak lisanslı alıcılara.
• Beton, tuğla, kiremit: Geri kazanım tesislerine veya belediyenin izin verdiği sahalara. Bursa'da taşıma Hafriyat Yönetim Bilgi Sistemi (HYBS) üzerinden izlenir.
• Ahşap, plastik, cam: Türüne uygun lisanslı geri kazanım tesislerine.
• Tehlikeli atıklar: Lisanslı bertaraf tesislerine, ayrı belgeyle.

Beton ve molozun geri kazanım süreçlerini inşaat yıkıntı atıklarının geri kazanımı yazısında ayrıca ele alıyoruz.

Seçici yıkımın maliyete etkisi nedir?

Seçici yıkım maliyeti iki yönde etkiler ve hangisinin ağır basacağı binaya göre değişir.

Maliyeti artıran taraf işçiliktir. Malzemeleri tek tek, çoğu zaman elle sökmek zaman alır; ayrı konteynerler ve ayrı taşıma planı gerekir. Asbest çıkarsa yetkili ekiplerin sökümü ve bertaraf ayrı bir kalem oluşturur.

Maliyeti azaltan taraf ise atığın niteliğidir. Ayrılmış metal hurda olarak değer taşır. Temiz beton, karışık molozdan daha kolay kabul görür. Tehlikeli atığın moloza karışmaması, bütün yükün tehlikeli atık muamelesi görmesini engeller.

Hurda değerinin yıkım bedeline nasıl yansıtıldığı, sözleşmede açıkça yazılması gereken bir konudur. Bu konuyu hurda karşılığı yıkım yazısında ayrıca işledik. Kesin maliyet etkisi binanın malzeme envanterine bağlı olduğu için keşifte değerlendirilir.

Atık yönetim planı ve atık kodları seçici yıkımla nasıl bağlantılı?

Atık yönetim planı, seçici yıkımın kâğıt üzerindeki karşılığıdır. Yıkım planına EK-3 formatında eklenir ve çevre görevlisi veya çevre mühendisi tarafından hazırlanır (md. 6). Plandaki atık türleri, atık kodları ve miktarları yıkım ruhsatına işlenir (md. 7/11). Raporlamada Atık Yönetimi Yönetmeliğindeki atık kodları kullanılır (md. 19).

Bu zincir şu anlama gelir: planda ne yazıyorsa sahada o ayrılmalı, sahadan ne çıkıyorsa belgelere o yansımalıdır. Atığın sahadan tesise kadar izlenmesini yıkım atıkları rehberi yazısında adım adım anlattık. Planın bütününü ise yıkım planı yazısında ele alıyoruz.

Küçük bir müstakil evde de seçici yıkım gerekir mi?

Evet. Bodrum hariç en çok 1 katlı, bina yüksekliği 6,00 m'yi ve yapı inşaat alanı 250 m²'yi geçmeyen müstakil ve ayrık nizam yapılarda yıkım planı düzenlenmez (md. 7/10). Ancak bu istisna yalnızca planla ilgilidir. Asbest envanteri, tehlikeli malzemenin önce sökülmesi ve Hafriyat Yönetmeliğindeki kaynağında ayırma esası küçük yapılarda da geçerlidir.

Küçük yapılarda seçici yıkımın ölçeği elbette küçülür. Eski bir müstakil evde genellikle çatı kaplaması, doğramalar, tesisat ve ahşap aksam ayrılır; iş birkaç kişilik ekiple yürütülebilir. Eternit çatı varsa bu, işin en kritik kalemi olur. Sahadaki uygulamamızın kapsamı seçici yıkım ve atık ayrıştırma hizmet sayfasında.