Fabrika yıkımında dikkat edilecekler: tesis boşaltmadan OSB izinlerine 8 konu

Fabrika yıkımında en çok dikkat edilmesi gereken konular yıkımın kendisinden önce gelir: makine ve tesisatın boşaltılması, tank ve tehlikeli maddelerin temizlenmesi, eternit çatının asbest envanteriyle ele alınması ve bölge yönetiminin izinleri. Bunlara çelik konstrüksiyonun dengeli sökülmesi, hurdanın belgelenmesi, komşu tesislerin korunması ve atıkların doğru kodlanması eklenir. Aşağıda bu sekiz konuyu sırayla ele alıyoruz.

Bir fabrika, yıkım mevzuatı açısından bir konuttan farklı değildir: yapı ruhsatına tabi bir bina olarak Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmeliğin kapsamına girer, yıkım ruhsatı, yıkım planı ve uygun yetki grubunda müteahhit gerekir. Farkı içindekiler ve çevresi yaratır. Yöntem tarafını bina yıkım yöntemleri yazısında genel olarak anlatmıştık; burada endüstriyel yapıya özgü konulara odaklanıyoruz.

1. Makineler ve tesisat yıkımdan önce nasıl boşaltılır?

Yıkıma, boş bir yapıyla başlanır. Üretim makineleri, konveyörler, kompresörler, kazanlar, elektrik panoları, havalandırma kanalları ve proses boruları yıkımdan önce sökülür ya da sahadan çıkarılır.

Bu aşamada iki soru netleşmelidir:

• Ne kalacak, ne gidecek? İşletmenin başka tesiste kullanacağı ya da satacağı makineler ile hurdaya ayrılacak ekipman listelenir. Liste, hurda bedelinin hesaplanmasının da temelidir.
• Kim sökecek? Değerli veya hassas makinelerin demontajı çoğu zaman üreticinin ya da işletmenin kendi tedarikçisinin işidir. Yıkım ekibinin kapsamı sözleşmede açıkça yazılmalıdır.

Enerji bağlantıları da bu aşamada kesilir. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, yıkımdan önce gaz, su ve elektrik bağlantılarının kesilmesini ve güvenlik alanı bırakılmasını ister. Fabrikada buna basınçlı hava, buhar, doğalgaz ve proses hatları da eklenir. "Kesildi" sanılan ama içinde basınç ya da kalıntı bulunan bir hat, kesme sırasında en sık karşılaşılan risklerden biridir. Hatların boşaltıldığı ve güvenli hâle getirildiği yazılı olarak teyit edilmeden kesime geçilmez.

2. Tanklar ve tehlikeli maddeler nasıl ele alınır?

Yakıt tankları, yağ depoları, kimyasal stok alanları, boya kabinleri ve atık su çukurları fabrika yıkımının en dikkat isteyen kalemlerindendir. İçlerinde kalıntı olabilir; buharı yanıcı veya zehirli olabilir.

Mevzuatın çizdiği çerçeve açıktır:

• Hafriyat Yönetmeliği md. 22'ye göre asbest, boya, florasan, cıva ve asit gibi tehlikeli atıklar ayrı toplanır.
• Aynı yönetmeliğin md. 16'sına göre inşaat ve yıkıntı atığı konteynerine tehlikeli atık atılırsa, o konteynerdeki atığın tamamı tehlikeli atık sayılır.
• Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 14'e göre atıklar çevre lisanslı tesislere gönderilir.

Pratikte tanklar önce boşaltılır, içerik ve kalıntı lisanslı alıcıya belgeyle teslim edilir, ardından tank temizlenir ve gerekirse gazdan arındırılır. Tank kesimi ancak bundan sonra yapılır. Florasan lambalar, akü ve batarya grupları, trafo yağı ve kimyasal ambalajlar da ayrı kaplarda toplanır.

3. Eternit çatı ve asbest fabrikada neden ilk iştir?

Çünkü eski fabrika çatılarında ve cephe kaplamalarında asbestli oluklu levha (halk arasında "eternit") sık görülür ve yönetmelik, asbest sökülmeden ana yıkıma geçilmesine izin vermez (md. 5). Yıkımdan önce asbest envanteri zorunludur; numune ve analizi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş laboratuvar yapar (md. 16). Eternit yalnızca çatıda değil; boru yalıtımında, kazan dairesinde, yangın kapılarında ve bazı zemin kaplamalarında da bulunabilir.

Asbest tespit edilirse süreç şöyle ilerler:

1. 01

   Envanter

   Asbestin türü, miktarı ve yeri laboratuvar analiziyle belgelenir.

2. 02

   İş planı ve bildirim

   Asbest Yönetmeliği md. 9'a göre iş planı hazırlanır ve Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirilir.

3. 03

   Söküm

   Asbest söküm uzmanı nezaretinde, asbest söküm çalışanlarınca ve TS 13895'e uygun olarak yapılır.

4. 04

   Bertaraf ve ölçüm

   Asbestli atık ayrı taşınır ve bertaraf edilir; iş bitince yetkili laboratuvardan maruziyet riskinin kalmadığını gösteren belge ve ölçüm raporu alınır.

5. 05

   Ana yıkıma geçiş

   Ancak bu belgeler tamamlandıktan sonra.

Asbest envanteri ve söküm sürecini yürüten Asbest Raporu Bursa (yeni sekmede açılır) bu aşamada devreye girer. Biz asbest sökümünü kendimiz yapmıyoruz; sıranın, belgelerin ve yetkili ekiplerin takviminin yıkım programıyla uyumunu asbest sökümü koordinasyonu kapsamında yönetiyoruz.

Büyük bir fabrika çatısında asbest sökümü, iş programının en uzun kalemi olabilir. Takvim yapılırken bu süre, yıkım ruhsatının başlama süresi (1 ay) ve toplam süresi (3 ay) ile birlikte düşünülmelidir; ruhsat alındıktan sonra 3 ay içinde bitirilmeyen yıkımda ruhsat hükümsüz sayılır.

4. Çelik konstrüksiyon nasıl sökülür?

Çelik yapı betonarme gibi kırılmaz; kesilir ya da bağlantılarından çözülür. Bu fark, yıkım sırasını tümüyle değiştirir.

Çelik konstrüksiyonda başlıca iki yol vardır:

• Mekanik kesme: Ekskavatöre takılan yıkım makasıyla kolon, makas ve aşıklar kesilerek indirilir. Hızlıdır ve işçiyi yüksekte çalıştırmaz.
• Bağlantı sökümü: Cıvatalı birleşimler sökülerek elemanlar vinçle tek tek indirilir. Yavaştır ama elemanların yeniden kullanılmasına imkân verir.

Hangisi seçilirse seçilsin, asıl mühendislik sorusu dengedir. Çelik çerçevede her kesim, kalan yapının yük dağılımını değiştirir. Bir aşığın ya da çaprazın erken kesilmesi, çerçevenin yana yatmasına yol açabilir. Kesim sırası yıkım planında belirlenir ve her kesimden sonra kalan kısmın stabil olup olmadığı kontrol edilir. Md. 11'deki askıda blok bırakmama kuralı çelikte "yarım kesilmiş, dengesiz eleman bırakmama" anlamına gelir.

Oksijenle veya plazmayla yapılan sıcak kesmede yangın riski öne çıkar. Yağ bulaşmış zeminler, yalıtım malzemeleri ve boya kalıntıları kesimden önce temizlenir; yangın söndürme donanımı ve nöbetçi bulundurulur.

Prefabrik betonarme hollerde ise durum farklıdır: kolon-kiriş birleşimleri çoğu zaman mafsallıdır ve yerinde dökme betonarmeden farklı davranır. Bu yapılarda da kesim ve indirme sırası, birleşim detayları incelenerek belirlenir.

5. Hurda fabrika yıkımını nasıl etkiler?

Fabrikalar genellikle konutlardan çok daha fazla metal içerir: çelik konstrüksiyon, çatı ve cephe sacı, raylar, makineler, kablolar ve borular. Bu metal hurda olarak değer taşır ve yıkım bedelinin hesabını etkiler.

Burada dikkat edilecek nokta şeffaflıktır. Hurdanın kime ait olacağı, bedelin yıkım ücretinden nasıl düşüleceği ve bunun nasıl belgeleneceği sözleşmede yazılı olmalıdır. Tartı fişi, hurda alıcısının faturası ve malzeme türüne göre ayrı kayıt, sonradan çıkabilecek tartışmaları önler. "Hurda karşılığı yıkım" teklifleri de bu açıdan dikkatle okunmalıdır; konuyu hurda karşılığı yıkım yazısında ayrıca işledik.

Metal ayrıştırması aynı zamanda seçici yıkımın bir parçasıdır: yönetmelik md. 15 metali ayrı toplanacak malzemeler arasında sayar.

6. Komşu tesisler ve iş sürekliliği nasıl korunur?

Fabrika yıkımı çoğu zaman boş bir arazide değil, çalışan tesislerin arasında yapılır. Bazen de aynı işletmenin bir holü yıkılırken yanındaki hol üretime devam eder. Bu durumda yıkımın en önemli kısıtı, komşu üretimi durdurmamaktır.

Dikkat edilecek başlıca konular:

• Toz: Gıda, ilaç, elektronik ve boya gibi hassas üretim yapan komşu tesisler toza karşı çok duyarlıdır. TS 13883'e uygun toz bastırma sistemi zorunludur (md. 18); gerekirse ara bölmeler perdeyle kapatılır.
• Titreşim: Hassas tezgâhların, ölçüm cihazlarının veya kalıpların bulunduğu komşu binada darbeli kırma yerine kırıcı çene ve kesme teknikleri tercih edilir.
• Ortak elemanlar: Bitişik hollerde ortak kolon, ortak duvar veya ortak çatı elemanı olabilir. Bunlar yıkım planında tespit edilir; ayrım kesme ve elle yıkımla yapılır. Komşu yapıda hasar riski varsa mevcut durum tespit raporu hazırlanır (md. 6).
• Altyapı: Yıkılan binadan geçip komşu tesise giden elektrik, su, yangın hattı veya doğalgaz hattı olabilir. Bu hatlar yıkımdan önce haritalanır ve gerekiyorsa yeniden güzergâhlandırılır.
• Lojistik: Kamyon giriş-çıkışı, komşu tesislerin sevkiyat saatleriyle çakışmayacak şekilde planlanır.

Komşu parsellere idare tarafından en az 3 gün önce duyuru yapılır (md. 9). Ancak endüstriyel ortamda bu yeterli değildir; komşu tesis yönetimiyle doğrudan iletişim kurmak ve çalışma takvimini paylaşmak gerekir.

7. Fabrika atıkları nasıl kodlanır ve belgelenir?

Fabrikadan çıkan atık, konut yıkımına göre hem daha çeşitli hem de daha fazla tehlikeli bileşen içerebilir. Bu yüzden belge zinciri daha önemlidir.

• Atık yönetim planı: Yıkım planına EK-3 formatında eklenir; çevre görevlisi veya çevre mühendisi hazırlar (md. 6). Atık türleri, atık kodları ve miktarları yıkım ruhsatına işlenir (md. 7/11).
• Atık kodları: Raporlamada Atık Yönetimi Yönetmeliğindeki atık kodları kullanılır (md. 19). Tehlikeli atıklar tehlikesiz olanlardan ayrı kodlanır ve ayrı belgeyle taşınır.
• Atık Taşıma ve Kabul Belgesi: 2 tondan fazla atık çıkacak yıkımlarda alınır; büyükşehirde ilçe belediyesinden. Konteyner yerleştirilmeden yıkıma başlanmaz.
• HYBS: Bursa'da inşaat ve yıkıntı atığının taşınması Hafriyat Yönetim Bilgi Sistemi üzerinden izlenir.

Tehlikeli atıklar (tank kalıntıları, yağlar, kimyasal ambalajlar, asbest) yıkıntı atığı zincirine girmez; lisanslı bertaraf veya geri kazanım tesisine kendi belgesiyle gider. Zincirin tamamını yıkım atıkları rehberi yazısında anlattık.

8. OSB veya sanayi bölgesindeki fabrikada hangi izinler gerekir?

Bu, fabrika yıkımında en çok değişkenlik gösteren konudur ve genel bir kuralla yanıtlanamaz. Organize sanayi bölgesi, serbest bölge veya özel endüstri bölgesi içindeki bir parselde yıkım ruhsatının hangi idareden alınacağı, bölge yönetiminin ayrıca hangi izinleri istediği ve saha giriş kurallarının ne olduğu ilgili bölge müdürlüğünden teyit edilmelidir. Aynı ilçedeki iki farklı bölgenin uygulaması bile farklılaşabilir.

Bursa'da bu ayrım önemlidir, çünkü sanayi alanları farklı statülerdedir:

Gemlik ve Orhangazi'deki büyük tesisler OSB içinde değildir; burada "OSB izni" değil, serbest bölge veya özel endüstri bölgesi yönetiminin kuralları söz konusudur. İlçeye özgü koşulları Kestel, Gemlik ve Orhangazi sayfalarında ayrıca ele aldık.

Bölge yönetimleriyle görüşürken sorulacak başlıca konular şunlardır: yıkım ruhsatı ve evrak listesi, bölgeye araç ve personel giriş kuralları, çalışma saatleri, altyapı hatlarının kesilmesi ve bölgenin atık çıkışıyla ilgili kendi prosedürleri.

Fabrika yıkımına nasıl hazırlanılmalı?

Sekiz konunun ortak noktası, hepsinin keşif ve planlama aşamasında çözülmesi gerektiğidir. Yıkım başladıktan sonra fark edilen bir tank, asbestli boru yalıtımı ya da komşu tesise giden bir yangın hattı işi durdurur. İyi bir hazırlık şu sırayı izler: tesis envanteri ve boşaltma listesi, asbest envanteri, bölge yönetiminin şartları, yıkım planı ve atık yönetim planı, ruhsat, boşaltma ve seçici yıkım, en son ana yıkım.

Endüstriyel yapılarda hizmet kapsamımızı fabrika ve endüstriyel tesis yıkımı sayfasında anlattık. Hangi yöntemin ve makinenin kullanılacağı, tesisin kendisi ve çevresi görülmeden kesinleşmez.