İnşaat yıkıntı atıklarının geri kazanımı: beton, metal, ahşap ve cam nereye gider?

İnşaat yıkıntı atıklarının geri kazanımı, yıkımdan çıkan malzemenin türüne göre ayrılıp ya olduğu gibi yeniden kullanılması ya da işlenerek yeni bir malzemeye dönüştürülmesidir. Beton ve tuğla kırılıp elenerek dolgu malzemesine ve agregaya, metal hurda olarak eritme tesislerine, ahşap ve cam kendi geri kazanım zincirlerine gider. Sonucu belirleyen şey tesis değil, atığın sahada ne kadar temiz ayrıldığıdır.

Karışık bir moloz yığını geri kazanım tesisinde ya kabul edilmez ya da ek işlem gerektirir. Bu yüzden geri kazanım, yıkımın sonunda değil başında, seçici yıkımla başlar. Aşağıda her malzeme grubunun nereye gittiğini ve mevzuatın bu sırayı nasıl kurduğunu anlatıyoruz.

Mevzuat geri kazanım için hangi sırayı öngörüyor?

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 14, yıkım müteahhidinin atık yükümlülüklerini bir sıra hâlinde koyar. Bu sıra bir tür atık hiyerarşisidir:

Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği de aynı yönde hükümler içerir. Md. 5'e göre atıkların kaynağında ayrılması ve seçici yıkım esastır. Md. 19 kapı, pencere, dolap, kaplama ve yalıtım gibi geri kazanılabilir malzemelerin yıkımdan önce ayıklanmasını ister.

Bu yönetmelik 18 Mart 2004 tarihli, 25406 sayılı Resmî Gazetede yayımlandı ve tek değişikliği 9 Ekim 2021'de yapıldı. İnşaat atıkları için ayrı ve yeni bir yönetmelik resmî kaynaklarda bulunmuyor. Atık zincirinin mevzuat tarafının tamamını yıkım atıkları rehberimizde topladık.

Yeniden kullanım ile geri kazanım arasındaki fark nedir?

Yeniden kullanım, malzemenin işlenmeden aynı ya da benzer amaçla tekrar kullanılmasıdır. Geri kazanım ise malzemenin kırılarak, eritilerek ya da başka bir işlemle yeni bir ürüne dönüştürülmesidir. Md. 14 yeniden kullanımı önce koyar.

Pratikte fark şöyle görünür. Sağlam bir ahşap kapı sökülüp başka bir yapıda kullanılabiliyorsa kırılıp ahşap atığı olarak ayrılmaz. Mermer bir basamak, bütün hâlde sökülebiliyorsa agregaya çevrilmez. Bir çelik profil, kesilip hurdaya verilmeden önce yapısal olarak yeniden kullanılıp kullanılamayacağına bakılır.

Yeniden kullanımın önündeki asıl engel zamandır. Malzemeyi bütün hâlde sökmek, kırmaktan daha yavaştır ve çoğu zaman elle yapılır. Bu yüzden hangi malzemenin yeniden kullanıma ayrılacağı keşifte ve sözleşmede belirlenir.

Yıkım betonu nasıl geri kazanılır?

Beton, kırma ve eleme ile geri kazanılır. Kısaca: beton parçalanır, içindeki donatı ayrılır, kalan mineral malzeme kırıcıdan geçirilip elekle boyutlarına göre ayrılır. Ortaya çıkan ürün dolgu malzemesi ya da geri kazanılmış agrega olarak kullanılabilir.

Süreç şu adımlarla ilerler:

1. 01

   Sahada ön kırma

   Betonarme elemanlar hidrolik kırıcı ya da kırıcı çene ile taşınabilir boyuta indirilir.

2. 02

   Donatının ayrılması

   Kırıcı çene betonu ezerken donatıyı açığa çıkarır. Demir ayrı yığına alınır.

3. 03

   Yabancı maddenin ayıklanması

   Ahşap, plastik, alçı ve yalıtım parçaları betondan ayrılır. Bu adım ürünün kalitesini belirler.

4. 04

   Kırma

   Mineral malzeme kırıcıdan geçirilir.

5. 05

   Eleme

   Kırılmış malzeme elekle boyut gruplarına ayrılır. Kalan metal parçalar mıknatısla alınır.

6. 06

   Kullanım

   Ürün, niteliğine ve ilgili teknik şartnamelere göre dolgu ya da agrega olarak değerlendirilir.

Donatının betondan ayrılmasında kullanılan ataşmanın tanımı kırıcı çene ve pulverizatör sözlük maddesinde yer alıyor.

Tuğla, kiremit ve gazbeton ne olur?

Tuğla, kiremit ve gazbeton da mineral atık grubundadır. Betonla birlikte ya da ayrı kırılıp elenebilirler. Atık Yönetimi Yönetmeliği EK-4 listesinde tehlikeli madde içermeyen beton, tuğla, kiremit ve seramik karışımları 17 01 07 koduyla tanımlanır.

Burada ayrılması gereken önemli bir malzeme var: alçı. Alçıpan ve alçı sıva mineral atığa karışırsa geri kazanılan ürünün niteliğini düşürür. Atık listesinde alçı bazlı inşaat malzemeleri ayrı bir kodla (17 08 02) yer alır. Bu yüzden seçici yıkımda alçı levhalar ve alçı sıvalı bölmeler ana gövdeden önce ayrılır.

Kiremit çatılar ise genellikle elle sökülür. Sağlam kiremit yeniden kullanılabilir, kırık olanlar mineral atığa gider. Çatı örtüsünün asbestli oluklu levha olup olmadığı ise envanterle önceden belirlenmiş olmalıdır. Asbestli malzeme hiçbir koşulda mineral atığa karışmaz.

Metal hurda nasıl geri kazanılır?

Metal, yıkım atıkları içinde en kolay ve en yaygın geri kazanılan gruptur. Demir ve çelik, bakır, alüminyum ve karışık metaller ayrı toplanır ve hurda olarak eritme tesislerine gider.

Yıkımda metalin başlıca kaynakları şunlardır:

• İnşaat demiri: Betonarme elemanların içindeki donatı. Kırıcı çene ile ayrılır.
• Çelik konstrüksiyon: Fabrika ve depo yapılarında kolon, kiriş, makas ve aşıklar.
• Tesisat: Borular, radyatörler, kazanlar, bakır kablolar.
• Doğrama ve korkuluklar: Alüminyum ve çelik profiller, balkon korkulukları.

Kablolar ayrı dikkat ister. Atık listesinde yağ, katran ve diğer tehlikeli maddeler içeren kablolar (17 04 10*) tehlikeli atık sayılır. Tehlikeli madde içermeyen kablolar ise 17 04 11 koduyla tanımlanır. Hangi kablonun hangi gruba girdiğini içeriği belirler.

Metal hurdanın ekonomik bir değeri vardır. Bu değerin yıkım bedeline nasıl yansıtılacağı sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Konuyu hurda karşılığı yıkım yazısında ayrıca inceledik.

Ahşap ve cam nereye gider?

Ahşap ve cam, ayrı toplandıklarında kendi geri kazanım zincirlerine girer. Karıştıklarında ise hem kendileri değerlendirilemez hem de mineral atığın kalitesini düşürür.

Ahşap: Çatı makasları, parke, iç kapılar ve dolaplardan çıkar. Atık listesinde ahşap 17 02 01 koduyla yer alır. Tehlikeli maddelerle kontamine olmuş ahşap ise ayrı koda (17 02 04*) girer ve tehlikeli atık sayılır. Eski ahşabın boya, koruyucu veya başka bir kimyasalla işlenmiş olması bu ayrımı etkileyebilir. Sınıflandırmayı atık yönetim planını hazırlayan çevre görevlisi veya çevre mühendisi yapar.

Cam: Pencere ve cephe camlarından çıkar. Atık listesinde 17 02 02 koduyla tanımlanır. Cam, doğramalar sökülürken ayrılırsa temiz kalır. Makinenin altında kırılan cam ise molozun içine dağılır ve ayrılması neredeyse imkânsız hâle gelir.

PVC ve yalıtım: Doğrama profilleri, köpük ve lif yalıtım malzemeleri ayrı toplanır ve içeriğine göre lisanslı tesislere gönderilir.

Ayrılan her grup, Yıkım Yönetmeliği md. 15'e göre Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği kapsamında lisanslı tesislere gönderilir.

Bursa'da yıkım atığı geri kazanım tesisi var mı?

Bursa Büyükşehir Belediyesinin 22 Nisan 2017 tarihli haberinde, Kestel'e bağlı Burhaniye'de yıkım ve yol molozunu dolgu malzemesine çeviren bir tesis anlatılıyor. Haberde tesisin kapasitesi ve ürettiği malzemenin boyut aralığı da veriliyor. Ancak haber 2017 tarihli olduğu için tesisin bugünkü işletme durumu ve kabul koşulları BURKENT'ten teyit edilmelidir.

Kestel, aynı zamanda BURKENT'in açık hafriyat sahalarından Çataltepe'nin bulunduğu ilçedir. Bu durum Kestel ve çevresindeki yıkımlarda mineral atığın ilçe içinde değerlendirilmesine imkân verebilir. Ayrıntıyı Kestel bina yıkımı sayfamızda anlattık. İl genelindeki izinli sahaların güncel listesi ise Bursa hafriyat döküm sahaları yazısında yer alıyor.

Geri kazanım tesisine yük göndermeden önce hangi sorular sorulmalı?

Tesise giden her yük, mal sahibinin dosyasına girecek bir kayıt üretir. Bu yüzden sevkiyattan önce tesisten ya da tesisle çalışan taşıyıcıdan şu bilgileri istemenizi öneririz:

• Tesisin izin durumu: Çevre izin ve lisans belgesinin geçerli olup olmadığı ve belgenin hangi atık türleri için düzenlendiği. Md. 15 gönderilen atığın lisanslı tesise gitmesini aradığı için belge sorusu formalite değildir.
• Kabul ettiği atık türleri: Yalnızca mineral atık mı, metal ya da ahşap da mı alıyor? Alçı içeren bölme yıkıntısının kabul edilip edilmediği ayrıca sorulmalıdır.
• Teslim kaydı: Her sevkiyatın tartı fişi ya da kabul belgesiyle kayda geçip geçmediği, kaydın hangi adla ve hangi tarihle düzenlendiği.
• Taşıma: Aracın izinli ve sarı renkli olup olmadığı; taşıyıcının HYBS'de kayıtlı olup olmadığı.
• Reddedilen yükün akıbeti: Tesis yükü kabul etmezse atığın nereye gideceği ve bunun maliyetinin kime ait olduğu.

Sonuncusu en sık atlanan sorudur. İçinde ahşap ya da alçı kalmış bir beton yükü kapıdan geri çevrilebilir ve geri dönüş yolu ek sefer demektir. Ayrıştırmaya harcanan zamanın mı, ek seferin mi daha pahalı olduğu yapıya göre değişir; bunu hesaplamak için yapının malzeme envanteri ve tesisin kabul koşulları keşifte bilinmelidir.

Geri kazanımı en çok ne bozar?

Karışıklık. Geri kazanım tesisinin işi, zaten ayrılmış malzemeyi işlemektir. Sahada ayrılmamış bir yük, tesiste ya kabul edilmez ya da ek ayıklama gerektirir.

Sahada gördüğümüz başlıca sorunlar şunlardır:

Bu sorunların çözümü tesiste değil sahadadır. Seçici yıkımın bu sıralamayı nasıl kurduğunu seçici yıkım nedir yazısında adım adım anlattık. Sahadaki uygulamamızı ise seçici yıkım ve atık ayrıştırma hizmetimizde bulabilirsiniz.

Mal sahibi geri kazanımın yapıldığını nasıl görür?

Belgelerden görür. Geri kazanıma giden her atık akışının bir kaydı olmalıdır.

• Atık yönetim planı: Yıkım planı gereken işlerde EK-3 formatında hazırlanır. Atık türlerini, kodlarını ve tahmini miktarlarını gösterir. Md. 7'ye göre bu bilgiler yıkım ruhsatına da işlenir.
• HYBS kayıtları ve Temiz Belgesi: Mineral atığın izinli sahaya ulaştığını gösterir.
• Tesis kabul belgeleri: Varsa geri kazanım tesisinin atığı teslim aldığını gösterir.
• Hurda teslim kayıtları: Metalin kime ve ne kadar teslim edildiğini gösterir.

Bunların teslim dosyasına girmesini sözleşmede istemenizi öneririz. Belgesiz bir "geri dönüşüm" beyanının mal sahibi açısından bir güvencesi yoktur.