Yıkımda toz kontrolü ve gürültü: komşular için sahada neler yapılır?

Yıkımda toz kontrolü üç katmanda yapılır: toz kaynağında pulverize su ile bastırılır, cephe iskele ve yırtılmaz tutucu fileyle kapatılır, şantiye en az 2,5 m yüksekliğinde paravanla çevrilir. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, TS 13883'e uygun bir toz bastırma sistemi kullanılmasını zorunlu tutar. Toz önlemlerini çevre görevlisi veya çevre mühendisi belirler.

Gürültü ise ayrı bir konudur ve yalnızca ekipmanla değil, yöntem seçimi ve çalışma saatleriyle yönetilir. Her iki başlığı mevzuat dayanağıyla, sahada nasıl uyguladığımızı ve komşuların neyi bilmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Yıkımda toz kontrolü için mevzuat ne istiyor?

Yıkımda toz, birden fazla yönetmelikte düzenlenir. En açık hüküm Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelikte yer alır.

Toz bastırma sistemi, yıkım firmaları için bir yeterlik şartıdır da. Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması ve Kayıtlarının Tutulması Hakkında Yönetmelik md. 14/A, Y1, Y2 ve Y3 yıkım gruplarının üçünde de taşınabilir pulverize su toz bastırma sistemini asgari ekipman olarak sayar. Y1 grubunda buna 5 tonluk su sandıklı arazöz eklenir.

TS 13883 toz bastırma sistemi nedir?

TS 13883, yıkımda kullanılan toz bastırma sistemleri için Türk Standardları Enstitüsünün standardıdır. Yönetmelik bu standarda uygun sistemi şart koşar. Sistemin temel mantığı suyu çok ince damlacıklar hâlinde, sis gibi püskürtmektir.

İnce damlacık neden önemli? Hortumla dökülen su yüzeyi ıslatır ama havadaki ince tozu yakalamakta zayıf kalır. Pulverize su ise havada asılı duran toz parçacıklarıyla temas eder, onları ağırlaştırır ve yere indirir. Aynı zamanda daha az su harcar. Bu, sahada çamur ve atık su oluşumunu da sınırlar.

Standardın kısa tanımı için toz bastırma sistemi sözlük maddesine bakabilirsiniz. Toz bastırma, planda yazılı bir önlem olarak kalmaz. Makinenin çalıştığı her an kırılan yüzeye yönlendirilmiş olmalıdır.

Sahada toz hangi noktalarda oluşur?

Toz tek bir noktadan çıkmaz. Yıkımın her evresinde farklı bir kaynağı vardır ve her kaynağın önlemi farklıdır.

Yönetmelik yıkımın yukarıdan aşağıya yapılmasını ister (md. 11). Bu kural statik güvenlik için konmuştur, ama toz açısından da işe yarar. Kontrollü ve katman katman indirilen bir yapı, bir anda çöken bir yapıya göre çok daha az toz bulutu oluşturur. Makine seçiminin bu dengeye etkisini kontrollü mekanik yıkım sayfamızda anlattık.

File, iskele ve paravan neyi korur?

Üçü de farklı bir şeyi korur ve biri diğerinin yerini tutmaz.

Paravan şantiyenin zemin seviyesindeki sınırıdır. Yönetmelik en az 2,5 m yükseklik ister ve yüksekliği müellif belirler. Yayaları sahadan ayırır, düşük seviyedeki tozu ve sıçrayan küçük parçaları sınırlar, girişin kontrol altında tutulmasını sağlar.

İskele ve file ise cepheyi korur. Yırtılmaz, tutucu file, cepheden kopabilecek parçaları ve tozun bir bölümünü yapının içinde tutar. Bitişik nizamda ya da dar sokakta bu, komşu binanın penceresi ile yıkılan cephe arasındaki tek fiziksel engeldir.

Toz bastırma tozu kaynağında yakalar. File ve paravan tozu durdurmaz, yalnızca yönünü değiştirir ve bir kısmını tutar. Bu yüzden asıl iş kaynağında yapılır.

Yıkımda gürültü hangi mevzuata tabi?

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 17 gürültü ve titreşim yönetimini düzenler. Bugün bu maddenin metninde 2010 tarihli Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğine atıf yer alıyor.

12 Ağustos 2026 tarihli, 33338 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan değişiklikle bu atıf, 30 Kasım 2022 tarihli, 32029 sayılı Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliğine çevriliyor. Aynı değişiklikle akustik raporu bu yönetmelikte belirtilen uzmanlığa sahip kişilerin hazırlaması öngörülüyor.

Bir ayrım daha var: akustik rapor bugün yalnızca patlatmalı yıkımda zorunludur. Makineyle yapılan yıkımlarda gürültü, yöntem seçimi, ekipman ve çalışma planıyla yönetilir.

Makine seçimi gürültüyü nasıl etkiler?

Gürültünün büyük kısmı betonun nasıl kırıldığına bağlıdır. Darbeli çalışan hidrolik kırıcı, betonu sürekli vuruşla parçalar ve sürekli, yüksek bir ses üretir. Kırıcı çene ve pulverizatör ise betonu ezerek parçalar. Bu yöntem çoğu durumda daha az darbe sesi çıkarır ve titreşimi de sınırlar.

Bu, her yıkımın ezme yöntemiyle yapılabileceği anlamına gelmez. Temel ve kalın perdeler gibi bazı elemanlarda kırıcı gerekebilir. Yöntem seçimi yıkım planında, yapının taşıyıcı sistemine ve çevresine göre yapılır.

Bitişik nizamın kendine özgü bir kuralı var: yönetmelik bu yapılarda mümkünse kısmen veya tamamen elle yıkımı esas alır (md. 11). Elle yıkım yavaştır ama komşu yapıya aktarılan titreşimi ve darbe gürültüsünü en aza indirir.

Bursa'da yıkım hangi saatlerde yapılabilir?

Şantiye ve yıkım çalışma saatleri illerde İl Mahalli Çevre Kurulu kararlarıyla belirlenir ve ilden ile değişir. Başka bir ilin saatlerini Bursa için geçerli saymak yanlış olur.

Bu nedenle çalışma saatlerini her işte ilgili ilçe belediyesinden ve yürürlükteki İl Mahalli Çevre Kurulu kararından teyit ediyoruz. Kentsel dönüşüm alanlarında belediyenin ek kuralları olabilir. İş güvenliği tarafındaki kurallar ise yıkım işlerinde iş sağlığı ve güvenliği sayfamızda özetleniyor.

Komşular yıkımdan önce nasıl bilgilendirilir?

Resmî bilgilendirmeyi idare yapar. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 9'a göre komşu parsellere yıkımdan en az 3 gün önce idarece duyuru yapılır. Müteahhit de işe başlamadan en az 7 gün önce idareyi, fenni mesulü ve mülki amirliği bilgilendirir.

Resmî duyurunun yanında sahada ek bir iletişim kurmayı yararlı buluyoruz. Komşuların en çok sorduğu sorular genellikle aynıdır:

• Yıkım ne zaman başlayacak, yaklaşık ne kadar sürecek?
• En tozlu ve gürültülü evreler hangi günlere denk geliyor?
• Pencereler kapalı tutulmalı mı, balkon ve araçlar için ne yapılmalı?
• Bir sorun olursa kime ulaşılacak?

Bitişik binalarda iş yalnızca toz ve gürültüyle sınırlı değildir. Ortak duvar, temel kotu ve mevcut durum tespiti gibi konuları kentsel dönüşümde komşu bina koruması yazısında ayrıntılı ele aldık.

Toz ve gürültü önlemleri yıkım planına nasıl yazılır?

Yıkım planı gereken işlerde toz önlemleri plana eklenir (md. 6). Planı müellif, yani inşaat mühendisi hazırlar. Toz önlemlerini ise çevre görevlisi veya çevre mühendisi belirler. Bu ayrım, önlemin kâğıtta kalmaması için önemlidir: planda yazanın sahada kimin sorumluluğunda uygulanacağı baştan bellidir.

İyi hazırlanmış bir planda toz ve gürültü için şu sorular yanıtlanır:

• Toz bastırma sistemi sahanın hangi noktalarına, hangi evrede konumlanacak?
• Su kaynağı nereden sağlanacak, arazöz gerekecek mi?
• Konteyner ve yükleme noktası komşu pencerelerinden ne kadar uzakta olacak?
• Hangi elemanlar ezme yöntemiyle, hangileri kırıcıyla yıkılacak?
• Paravanın yüksekliği ve cephe filesinin kapsamı ne olacak?

Küçük müstakil yapılarda yıkım planı düzenlenmeyebilir. Ancak yönetmeliğin toz ve şantiye önlemlerine ilişkin hükümleri bu yapılarda da sahada karşılık bulmalıdır. Plan istisnası, önlem istisnası anlamına gelmez.

Komşu olarak sahada toz kontrolünü nasıl gözlemleyebilirim?

Toz kontrolünün işleyip işlemediğini teknik bilgi olmadan da izleyebilirsiniz. Şu noktalara bakmanız yeterlidir:

• Makine kırma yaparken yanında su sisi veren bir sistem çalışıyor mu, yoksa toz bulutu açıkta mı yükseliyor?
• Cephe iskelesi ve file kapalı ve sağlam mı, yırtık veya açık bölüm var mı?
• Paravan sahanın tüm çevresini kesintisiz saran bir sınır oluşturuyor mu?
• Moloz yığınları nemli mi, kamyonlar yüklü hâlde örtülü olarak mı çıkıyor?
• Şantiye çıkışındaki yol çamur ve toz taşınmış hâlde mi?

Bir eksiklik görürseniz fotoğraf ve saat bilgisiyle kayıt alın, önce şantiye şefine iletin. Aynı eksik tekrarlanıyorsa ilçe belediyesinin zabıta veya çevre birimine yazılı başvurabilirsiniz. Fotoğrafın tarihli ve yerinin belli olması, şikâyetin hızlı incelenmesine yardımcı olur.

Hasta, yaşlı ya da küçük çocuklu hanelerde ek önlem düşünülebilir: yıkımın en tozlu günlerinde pencereleri kapalı tutmak, havalandırmayı yıkım yönünün karşı tarafına almak ve balkondaki eşyaları kapatmak makul adımlardır. Sağlık durumuna ilişkin kararlar için doktorunuza danışın.

Asbest varsa toz kontrolü yeterli olur mu?

Hayır. Toz bastırma, asbestli malzemenin makineyle kırılmasının bir çaresi değildir. Asbest, yıkımdan önce envanterle tespit edilir ve yetkili ekiplerce sökülür. Ana yıkıma ancak söküm tamamlandıktan sonra geçilir (Yıkım Yön. md. 5).

Toz kontrolü, asbest sökümü bitmiş ve seçici yıkımı yapılmış bir binanın mineral tozunu yönetmek içindir. Atık zincirinin bu sırasını yıkım atıkları rehberimizde baştan sona anlattık.