Bina yıkımında kullanılan araçlar: makineler, ataşmanlar ve mevzuattaki asgari ekipman

Bina yıkımında kullanılan başlıca araçlar paletli ekskavatör, uzun erişimli yıkım ekskavatörü, mini ekskavatör, yükleyici, toz bastırma sistemi, arazöz ve atık taşıma kamyonudur. Ekskavatörü yıkım makinesine dönüştüren şey, ucuna takılan ataşmandır: hidrolik kırıcı, kırıcı çene (pulverizatör), yıkım makası ve ayıklama kepçesi. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmeliğe göre makineler TS 13633'e uygun olmalı ve operatörlerin mesleki yeterlilik belgesi bulunmalıdır.

Hangi makinenin kullanılacağı binaya göre değişir. Bu yazıda araçları ve ataşmanları tek tek tanıtıyor, mevzuatın yıkım müteahhitlerinden istediği asgari ekipmanı gösteriyoruz. Makinelerin hangi yıkım yöntemine hizmet ettiğini bina yıkım yöntemleri yazısında anlatmıştık.

Bina yıkımında hangi araçlar kullanılır?

Bir yıkım sahasında makineler üç işi paylaşır: kırmak, ayırmak ve taşımak. Toz bastırma da bunlara eşlik eden dördüncü iştir.

Firmamızın makine listesi ve mülkiyet bilgileri ekipman parkı sayfasında yer alır. Bu yazı genel bir rehberdir; belirli bir sahada hangi makinenin çalışacağı keşifte belirlenir.

Ekskavatöre hangi ataşmanlar takılır?

Aynı ekskavatör, ucundaki ataşman değiştirilerek farklı işler görür. Ataşman seçimi, titreşim, gürültü ve malzeme ayrıştırması üzerinde doğrudan etkilidir.

Hidrolik kırıcı

Darbe prensibiyle çalışır: uçtaki keski, hızlı ve güçlü vuruşlarla betonu kırar. Temel, kalın döşeme, perde ve zemin betonunda etkilidir. Dezavantajı, titreşim ve gürültünün yüksek olmasıdır. Darbe enerjisi yapı üzerinden komşu binaya iletilebileceği için yerleşim içinde ve bitişik nizamda kullanımı sınırlı tutulur.

Kırıcı çene (pulverizatör)

İki çeneli bir kıskaç gibi çalışır; betonu sıkıştırarak ufalar ve içindeki donatıyı açığa çıkarır. Titreşimi kırıcıya göre düşüktür. Kolon, kiriş ve döşeme kırmada, özellikle yerleşim içindeki yıkımlarda tercih edilir. Uzun erişimli ekskavatörlerin ucunda da sık görülür. Hafriyat Yönetmeliği md. 19'un istediği "kolon ve kirişlerin kesilerek veya parçalanarak yıkılması" pratikte büyük ölçüde bu ataşmanla yapılır.

Yıkım makası

Donatıyı, çelik profili, boruyu ve kabloyu keser. Çelik konstrüksiyon yapılarda ve betondan ayrılan donatının boyutlandırılmasında kullanılır. Fabrika ve depo yıkımlarında işin önemli kısmını görür.

Ayıklama kepçesi (sorting grapple)

Dönebilen, tutucu parmaklı bir kavramadır. Malzemeyi tutar, ayırır ve yükler. Seçici yıkımda ahşap, metal ve molozu ayrı yığınlara ayırmak, kamyonu düzenli yüklemek için kullanılır. Seçici yıkımın sahadaki akışını seçici yıkım nedir yazısında anlattık.

Diğer ataşmanlar

• Standart kepçe: Molozu toplama ve yükleme.
• Mıknatıs: Ayrıştırmada metal parçaları molozdan çekme.
• Kombi ya da çok amaçlı çeneler: Değiştirilebilir çene takımlarıyla kırma ve kesme işini tek gövdede birleştiren ataşmanlar.

Hangi ataşmanın kullanılacağı, yıkım planındaki yöntemle birlikte belirlenir. Ataşmanın taşıyıcı makineyle uyumu (ağırlık, hidrolik debi ve basınç) üreticinin değerleriyle kontrol edilir; bu değerler modele göre değişir.

Uzun erişimli ekskavatör ne zaman gerekir?

Bina yüksekliği, standart ekskavatörün ulaşabileceği seviyeyi aştığında. Bu makinelerde bom ve kol, yıkım için tasarlanmış uzun bir düzenle değiştirilir ve üst katlar zeminden, yukarıdan aşağıya indirilir.

Ulaşılabilecek çalışma yüksekliği makinenin modeline, bom düzenine ve takılan ataşmana göre değişir. Bu yüzden "şu makine şu kadar yükseğe çıkar" diye genel bir rakam vermek doğru olmaz. Mevzuat yalnızca yetki grupları için bir alt sınır koyar: Y1 grubundaki müteahhidin ekipmanında en az 20 m, Y2'de en az 16 m çalışma yüksekliğine ulaşan bir uzun erişimli ekskavatör bulunmalıdır.

Uzun erişimli makinenin önünde, parçaların düşebileceği bir tehlike bölgesi oluşur ve makinenin sağlam, düz bir zeminde durabilmesi gerekir. Sokak dar ya da parsel sıkışıksa bu makine kullanılamayabilir; o zaman küçük makineler çatıya çıkarılarak kat kat yıkıma geçilir. Yüksek binalardaki seçenekleri yüksek katlı bina yıkımı yazısında ayrıntılı ele aldık.

Y1, Y2 ve Y3 yıkım müteahhitleri için asgari ekipman nedir?

Yıkım müteahhitliği yetki belgesi alabilmek için her grubun belirli bir ekipmanı bulundurması gerekir (Müteahhit Yönetmeliği md. 14/A). Bu ekipmanın, belgenin geçerlilik süresi boyunca bulundurulması zorunludur.

Tabloyla ilgili birkaç not:

• Bunlar asgari değerlerdir; daha üst nitelikte ekipman beyan edilebilir.
• Makineler kendi malı, geçici ithal, finansal kiralama veya noter onaylı kiralama yoluyla edinilmiş olabilir. Ancak Y1 ve Y2'de toz bastırma sistemi ile 120 HP ve üstü ekskavatörlerden en az biri kendi malı, geçici ithal veya finansal kiralama yoluyla edinilmiş olmalıdır; bu ikisi noter onaylı kiralamayla karşılanamaz.
• Y3 grubunda pulverize su ile toz bastırma sistemi bildirimi için tanınan geçiş süresi 31 Aralık 2023'te doldu; artık her grupta zorunludur.

Asgari ekipman, bir firmanın yetki belgesi alabilmesi için gerekendir; her sahada bu makinelerin hepsinin çalışacağı anlamına gelmez. Grupların iş deneyimi ve personel şartlarıyla birlikte tamamını Y1, Y2, Y3 yıkım müteahhitliği sayfasında anlattık.

Toz bastırma sistemi neden ayrı bir araç sayılır?

Çünkü yönetmelik onu bir önlem değil, bir ekipman olarak tanımlar. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 18'e göre yıkımda TS 13883'e uygun toz bastırma sistemi kullanılması zorunludur; toz önlemlerini çevre görevlisi veya çevre mühendisi belirler. Sistem, üç yetki grubunun asgari ekipman listesinde de yer alır.

Hortumla su sıkmak bu şartın karşılığı değildir. Pulverize sistem suyu çok ince zerrelere ayırır ve tozu kırma noktasında, havaya karışmadan yakalamayı hedefler. Arazöz ise sistemi besler, zemini ve kamyon güzergâhını ıslak tutar. Sistemin sahadaki konumlandırılmasını yıkımda toz kontrolü yazısında ele alıyoruz.

Yıkım makinesi operatöründe hangi belge aranır?

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 12, yıkımda kullanılan makineleri kullanan operatörlerin mesleki yeterlilik belgesine sahip olmasını şart koşar. Aynı madde makinelerin TS 13633'e uygun olmasını ister.

Bu şart ruhsat dosyasına da yansır. Örneğin Osmangazi Belediyesinin yıkım ruhsatı evrak listesinde (FKTM007 Rev.02/19.11.2024) müteahhitten makine ve operatör bilgileri istenir. Diğer ilçelerde istenen evrak ilgili belediyenin imar veya kentsel tasarım birimiyle teyit edilmelidir.

Operatör belgesi, yıkımda iş güvenliğinin yalnızca bir parçasıdır. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, yıkımın uygun yöntem ve ekipmanla, işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetiminde planlanıp yürütülmesini ister. Ayrıntılar yıkımda iş sağlığı ve güvenliği sayfasında.

Yıkımda kullanılacak makineye kim karar verir?

Makine seçimi yıkım planının parçasıdır. Planı müteahhidin görevlendirdiği müellif inşaat mühendisi TS 13633'e uygun hazırlar; yöntem, bu standartta tarif edilen teknikler arasından seçilir (md. 6 ve md. 11). Makine de o yönteme göre belirlenir.

Seçimde bakılan başlıca veriler şunlardır:

• Bina yüksekliği: Standart ekskavatör mü, uzun erişimli makine mi, çatıya çıkarılacak küçük makine mi?
• Taşıyıcı sistem: Betonarmede çene ve kırıcı, çelikte makas öne çıkar.
• Komşuluk: Bitişik nizamda titreşimi düşük ataşman ve elle yıkım payı artar.
• Saha: Makinenin duruş alanı, dönüş yarıçapı, kamyon giriş-çıkışı.
• Döşeme kapasitesi: Çatıya çıkarılacak makinenin ağırlığını döşemenin taşıyıp taşımayacağı.

Pratikte keşifte yapıyı, sokağı ve komşu binaları inceler, uygun makine ve ataşman kombinasyonunu müellifle birlikte netleştiririz. Sahadaki mekanik yıkım uygulamamızı kontrollü ve mekanik yıkım sayfasında anlattık.

Yıkım atığını taşıyan araçlar için özel bir kural var mı?

Evet. Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği md. 24'e göre taşıyıcılar belediyeden "Taşıma İzin Belgesi" alır. Araçlar sarı renkli olur ve üzerinde "İnşaat/Yıkıntı Atığı Taşıma Aracı" yazar. 2 tondan fazla atık çıkacak yıkımlarda Atık Taşıma ve Kabul Belgesi alınır ve konteyner yerleştirilmeden yıkıma başlanamaz.

Bursa'da bu süreç Hafriyat Yönetim Bilgi Sistemi (HYBS) üzerinden yürür. Müteahhit başvuruda taşıyıcıyı ve araç plakalarını seçer, taşıyıcı da QR kodla izinli sahaya döküm yapar. Kısacası sahaya gelen her kamyonun sistemde tanımlı olması gerekir.