Yıkım planı nasıl hazırlanır? Müellif, TS 13633, EK-2 ve plana eklenen raporlar

Yıkım planı, müteahhidin müellif bir inşaat mühendisine hazırlattığı, binanın hangi yöntemle, hangi sırayla ve hangi önlemlerle yıkılacağını gösteren belgedir. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 6'ya göre plan TS 13633'e uygun olur ve yönetmeliğin EK-2'sine göre hazırlanır. Plana EK-3 formatında atık yönetim planı, toz önlemleri, gerekiyorsa mevcut durum tespit raporu ve proje yoksa rölöve eklenir.

Yıkım ruhsatı bu plana dayanır. Plan eksik ya da yüzeysel olduğunda ruhsat gecikir, sahada ise yöntem tartışmaları çıkar. Bu yazıda planı kimin hazırladığını, içine neler girdiğini ve hangi binalarda gerekmediğini adım adım anlatıyoruz.

Yıkım planı nedir, ne işe yarar?

Yıkım planı, bir binanın güvenli ve mevzuata uygun şekilde yıkılması için yapılan mühendislik çalışmasının yazılı hâlidir. Üç işlevi vardır:

• Yöntemi belirler. Yönetmelik md. 11'e göre yöntem, TS 13633'te tarif edilen tekniklerden yapıya uygun olanı seçilerek belirlenir. Bu seçim planda yapılır ve gerekçelendirilir.
• Ruhsatın dayanağıdır. Yıkım planı, ruhsat başvurusunun zorunlu eklerindendir (md. 7).
• Sahada referanstır. Şantiye şefi, fenni mesul (gerekiyorsa) ve operatörler, yıkım sırasını ve önlemleri bu plandan takip eder.

Kısacası yıkım planı bir formalite değil, bina yıkım yöntemleri arasından yapılan seçimin ve bu seçimin nasıl uygulanacağının belgesidir.

Yıkım planını kim hazırlar?

Planı müellif hazırlar; müellif bir inşaat mühendisidir. Planı hazırlatmakla yükümlü olan ise müteahhittir (md. 6). Yani mal sahibi doğrudan bir mühendise plan yaptırmaz; yıkım işini üstlenen yetki belgeli müteahhit, planı müellife yaptırır.

Rollerin karışmaması için kısa bir ayrım:

Yönetmelik bazı rollerin birleşmesine izin verir: müellif şantiye şefliğini üstlenebilir, çevre yönetimi hizmeti yeterlik belgesi varsa atık yönetim planını da hazırlayabilir (md. 5). Müellifin görev tanımı için yıkım müellifi sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Fenni mesul her binada aranmaz. Bugün bina yüksekliği 21,50 m ve üstündeki binalarda, ikiden fazla bodrum katı olan binalarda ve patlayıcıyla yıkımlarda zorunludur. Bu eşik 12 Ağustos 2027'de 18,50 m'ye inecek.

Hangi binalarda yıkım planı gerekmez?

Yönetmelik md. 7/10 iki durumda yıkım planı düzenlenmeyeceğini söyler:

1. Bodrum hariç en çok 1 katlı, bina yüksekliği 6,00 m'yi ve yapı inşaat alanı 250 m²'yi geçmeyen müstakil ve ayrık nizam yapılar.
2. Toplam alanı 250 m²'yi ve kat inşaat alanının %10'unu geçmeyen kısmi yıkımlar.

Birinci durumdaki koşulların hepsi birlikte sağlanmalıdır. Örneğin tek katlı ama bitişik nizam bir yapı, ya da tek katlı ama 250 m²'den büyük bir depo bu istisnaya girmez.

Müteahhit Yönetmeliği md. 11'e göre yıkım planı aranmayan yıkımlarda müteahhit de aranmaz. Ancak istisna yalnızca plan ve müteahhitle ilgilidir; asbest envanteri, seçici yıkım, toz önlemleri ve atık kuralları küçük yapılarda da geçerlidir.

Yıkım planında neler bulunur?

Planın biçimi yönetmeliğin EK-2'sinde belirlenmiştir; teknik içerik TS 13633'e dayanır. EK-2'nin tüm başlıkları için yönetmelik ekinin kendisine bakılmalıdır. Pratikte bir yıkım planı şu bilgileri bir araya getirir: yapının tanımı ve taşıyıcı sistemi, seçilen yöntem ve gerekçesi, yıkım sırası, kullanılacak makineler, güvenlik alanı ve şantiye düzeni, toz ve gürültü önlemleri.

Md. 6, plana eklenecek belgeleri ayrıca sayar:

Akustik raporun yalnızca patlayıcıyla yıkımda istendiğinin altını çizmek gerekir. Makineyle yapılan bir konut yıkımı için akustik rapor talep edilmesi mevzuattan kaynaklanmaz; gürültü önlemleri planın genel kısmında yer alır.

Yıkım planı adım adım nasıl hazırlanır?

Plan masa başında başlamaz; sahada başlar. Tipik bir akış şöyledir:

1. 01

   Belgelerin toplanması

   Tapu, varsa inşaat ruhsatı ve onaylı proje, iskân; proje yoksa rölöve hazırlanması.

2. 02

   Yerinde inceleme

   Taşıyıcı sistem, kat sayısı ve bina yüksekliği, bodrum katları, bitişik yapılar, sokak genişliği ve makine erişimi incelenir.

3. 03

   Asbest envanteri

   Yetkilendirilmiş laboratuvarın analiziyle hazırlanır; asbestin yeri ve miktarı, sökümün ana yıkımdan önce planlanması için gereklidir.

4. 04

   Komşu yapıların tespiti

   Hasar riski varsa mevcut durum tespit raporu hazırlanır; komşu binanın temel kotu belirlenir.

5. 05

   Yöntem seçimi

   TS 13633'teki teknikler arasından yapıya uygun olanı seçilir; bitişik nizamda elle yıkım payı gerekçelendirilir.

6. 06

   Yıkım sırası ve makine planı

   Çatıdan temele sıra, makine konumları, tehlike bölgesi ve moloz indirme düzeni yazılır.

7. 07

   Saha düzeni

   Paravan, iskele ve tutucu file, giriş-çıkış, konteyner ve istif alanları gösterilir.

8. 08

   Atık yönetim planı ve toz önlemleri

   Çevre görevlisi veya çevre mühendisi EK-3'e göre atık türlerini, kodlarını ve miktarlarını; toz bastırma düzenini belirler.

9. 09

   İmza ve ruhsat dosyası

   Plan ve ekler ruhsat başvurusuna konur; ruhsatta yapı sahibi, müteahhit, fenni mesul, müellif ve şantiye şefinin imzası bulunur.

Seçici yıkımın plandaki karşılığı atık yönetim planıdır; hangi malzemelerin ayrılacağını seçici yıkım nedir yazısında listeledik.

Atık yönetim planı neden ayrı bir belge?

Çünkü atık, yıkımın sahadan sonra da süren kısmıdır ve ayrı bir uzmanlık ister. EK-3 formatındaki atık yönetim planında, yıkımdan çıkacak atıkların türleri, atık kodları ve tahmini miktarları yer alır. Bu bilgiler yıkım ruhsatına işlenir (md. 7/11). Raporlamada Atık Yönetimi Yönetmeliğindeki atık kodları kullanılır (md. 19).

Plandaki tahmin ile sahadan çıkan gerçek atık arasında makul bir tutarlılık beklenir. Büyük bir sapma, ya planın yüzeysel hazırlandığını ya da sahada ayrıştırmanın yapılmadığını gösterir. Bursa'da atığın taşınması Hafriyat Yönetim Bilgi Sistemi (HYBS) üzerinden izlendiği için bu tutarlılık kayıt altındadır.

Mevcut durum tespit raporu ne zaman gerekir?

Komşu yapıda hasar riski varsa (md. 6). Rapor, yıkımdan önce komşu binanın durumunu, varsa mevcut çatlakları ve kusurları fotoğraf ve açıklamalarla kayıt altına alır. Olası bir hasar iddiasında, neyin yıkımdan önce var olduğunu gösteren tek belgedir.

Aynı maddeye göre bitişik binanın temel kotunun altına tedbirsiz inilemez. Özellikle temel sökümünde komşu binanın temel seviyesi bilinmeden kazı derinleştirilmez; gerekiyorsa destekleme önlemi plana yazılır. Bitişik nizamın yoğun olduğu eski mahallelerde bu rapor pratikte neredeyse her yıkımda gerekir.

Rölöve ne zaman hazırlanır?

Binanın onaylı projesi yoksa (md. 6). Eski yapılarda, ruhsatsız eklerde veya arşivde projesi bulunamayan binalarda plan, mevcut durumun ölçülerek çizildiği rölöve üzerine kurulur. Rölövede kat planları, kesitler ve taşıyıcı elemanların yeri gösterilir. Taşıyıcı sistemin bilinmediği bir binada yıkım sırasını belirlemek mümkün olmadığı için rölöve planın temelidir.

2027'de yıkım planında ne değişecek?

12 Ağustos 2026 tarihli, 33338 sayılı Resmî Gazete'deki değişiklik yıkım planını da etkiliyor. Bu hükümler bugün uygulanmıyor; 12 Ağustos 2027'de yürürlüğe girecek.

• EK-5: Patlayıcıyla yapılan yıkımlar ile yüksek yapıların (bina yüksekliği 21,50 m'den veya yapı yüksekliği 30,50 m'den fazla) yıkım planı EK-5'e göre hazırlanacak.
• Eklerin yenilenmesi: EK-2, EK-3 ve EK-4 değiştirilecek; EK-5 ve EK-6 eklenecek.
• Sahada birlikte bulunma: Patlayıcıyla yapılan tüm yıkımlarda patlatmadan sorumlu mühendis ile müellif şantiye sahasında birlikte bulunacak.
• Akustik rapor: Gürültü atfı Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliğine çevrilecek; akustik rapor bu yönetmelikte belirtilen uzmanlığa sahip kişilerce hazırlanacak.

Mal sahibi hazır bir yıkım planını nasıl kontrol eder?

Planı müellif yazar, ancak mal sahibi ve site yönetimi de planın eksiksiz olup olmadığını okuyabilir. Teknik değerlendirme yapmadan, yalnızca varlığını ve tutarlılığını sınayan sorular şunlardır:

• Planda yöntem adı geçiyor mu, yoksa yalnızca "yıkılacaktır" denmiş mi? Seçilen yöntemin gerekçesi yazılı olmalıdır.
• Yıkım sırası çatıdan temele doğru ve kat kat tarif edilmiş mi?
• Bitişik veya yakın yapılar için ayrı bir tedbir bölümü var mı?
• Makinelerin konumu, güvenlik alanı ve moloz indirme düzeni çizimle gösterilmiş mi?
• Atık yönetim planındaki atık türleri, asbest envanterindeki bulgularla uyumlu mu?
• Müellifin adı, imzası ve oda kaydı plan üzerinde okunuyor mu?

Bir başlık eksikse bunu ruhsat başvurusundan önce müteahhide iletmek, idarenin eksik bildirimi için beklenen süreyi (10 gün) kaybetmekten ucuzdur. Planı kimin imzalayacağı ve değişiklik gerekirse müellifin nasıl devreye gireceği, müteahhitle yapılan sözleşmede ayrıca yazılmalıdır.

Yıkım planı ruhsat sürecinde nereye oturur?

Plan, ruhsat dosyasının merkezindedir. Md. 7'ye göre başvuruya tapu, müteahhit ve fenni mesul sözleşmeleri, yıkım planı, malik muvafakati (istisnalar hariç), tahliye belgesi, abonelik kapatma belgeleri ve müteahhidin müellif ve şantiye şefiyle yaptığı sözleşmeler eklenir. İdare eksiksiz başvuruda ruhsatı en geç 15 gün içinde düzenler; eksik varsa 10 gün içinde bildirir, eksik giderildikten sonra 5 gün içinde düzenler.

Başvuru evrakı ilçeye göre farklılaşabilir. Genel akışı yıkım ruhsatı rehberi sayfasında adım adım anlattık. Plan ve ruhsat dosyasının hazırlanmasını üstlendiğimiz hizmetin kapsamı ise yıkım ruhsatı danışmanlığı sayfasında.